Jak rozwijać sprawność dziecka w przedszkolu? Praktyczna realizacja nowej podstawy programowej wychowania przedszkolnego

W ostatnich latach obserwuje się wyraźną zmianę w postrzeganiu dziecka oraz jego roli w procesie edukacji. Współczesna pedagogika odchodzi od modelu, w którym dziecko było biernym odbiorcą wiedzy przekazywanej przez nauczyciela, na rzecz podejścia uznającego je za aktywnego uczestnika procesu uczenia się. Znajduje to odzwierciedlenie również w nowej podstawie programowej wychowania przedszkolnego, która akcentuje konieczność tworzenia warunków sprzyjających samodzielności, aktywności poznawczej, odpowiedzialności oraz rozwijaniu kompetencji niezbędnych do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającym się świecie. Jednym z kluczowych pojęć wpisujących się w ten sposób myślenia jest sprawczość dziecka.
Pojęcie sprawczości odnosi się do przekazania człowieka, że jego działania mają znaczenie, mogą wpływać na przebieg wydarzeń oraz prowadzić do osiągnięcia zamierzonych celów. W przypadku dziecka w wieku przedszkolnym oznacza to możliwość dokonywania wyborów, podejmowania decyzji adekwatnych do wieku, samodzielnego rozwiązywania problemów oraz aktywnego uczestniczenia w życiu grupy. Dziecko sprawcze nie oczekuje wyłącznie gotowych rozwiązań proponowanych przez dorosłych. Chce doświadczać, odkrywać, zadawać pytania i szukać odpowiedzi. Właśnie dzięki takim doświadczeniom rozwija poczucie własnej wartości, uczy się odpowiedzialności za własne działania i stopniowo buduje przekonanie o własnej skuteczności.
Znaczenie sprawczości podkreślali liczni przedstawiciele psychologii i pedagogiki. Albert Badura wskazywał, że poczucie własnej skuteczności wpływa na motywację, trwałość oraz gotowość do podejmowania nowych wyzwań. Dziecko, które wierzy we własne możliwości, z większą odwaga podejmuje działania, nawet jeśli wiążą się one z ryzykiem popełniania błędu. Z kolei Lew Wygotski zwracał uwagę na rolę aktywności dziecka oraz znaczenie wspierającej obecności dorosłego, który tworzy warunki do rozwoju, nie wyręczając jednak dziecka w działaniu. Współczesne koncepcje pedagogiczne, takie jak pedagogika Reggio Emilia czy plan daltoński, również opierają się na przekonaniu, że dziecko jest kompetentne, ciekawe świata i zdolne do samodzielnego kontynuowania wiedzy.
Nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego wpisuje się w ten nurt myślenia. Jej założeniem jest wspieranie wszechstronnego rozwoju dziecka poprzez organizowanie sytuacji edukacyjnych opartych na aktywności, zabawie, doświadczeniu i współpracy. Szczególny nacisk położono na rozwijanie samodzielności, umiejętności podejmowania decyzji, współdziałania z innymi, kreatywności oraz odpowiedzialności za własne działania. Są to kompetencje, które nie rozwija się podczas biernego wykonywania poleceń nauczyciela, lecz wówczas, gdy dziecko ma możliwość realnego wpływu na przebieg własnej aktywności.
Praktyka przedszkolna pokazuje jednak, że rozwijanie sprawczości nie zawsze jest łatwe. Wielu nauczycieli, kierując się troską o bezpieczeństwo dzieci lub chęcią sprawnej organizacji dnia, nieświadomie ogranicza możliwość samodzielnego działania. Nadmierne wyręczanie dzieci, podawanie gotowych rozwiązań czy podejmowanie decyzji za wychowanków prowadzi do osłabienia inicjatywy i ograniczenia wiary we własne możliwości. Tymczasem właśnie codzienne sytuacje – wybór materiałów do pracy, samodzielne przygotowanie stanowiska, planowanie zabawy, rozwiązywanie konfliktów czy pełnienie dyżurów- stwarzają najlepsze warunki do rozwijania sprawczości.
Budowanie sprawczości rozpoczyna się od sposobu organizowania codziennego życia przedszkolnego. Każda decyzja nauczyciela dotycząca organizacji przestrzeni, planowania aktywności czy komunikowania się z dziećmi może wspierać lub ograniczać rozwój samodzielności. Dlatego tak ważne jest świadome projektowanie środowiska edukacyjnego, w którym dziecko ma możliwość działania, eksperymentowania, współpracy i dokonywania wyborów. Przedszkole powinno być miejscem, w którym dzieci nie obawiają się zadawać pytań, popełniać błędów i poszukiwać własnych rozwiązań. Tylko wówczas mogą rozwijać poczucie sprawstwa, które stanie się fundamentem ich dalszego rozwoju oraz gotowości do uczenia się przez całe życie.
Codzienna praktyka wychowania przedszkolnego pokazuje, że rozwijanie sprawczości nie wymaga organizowania wyjątkowych wydarzeń ani zakupu kosztownych pomocy dydaktycznych. Najważniejsze jest świadome wykorzystywanie zwyczajnych sytuacji edukacyjnych, które pojawiają się każdego dnia. To właśnie podczas swobodnej zabawy, porannych rozmów, przygotowania sali, spożywania posiłków, spacerów czy realizacji projektów dzieci uczą się podejmowania decyzji, współpracy oraz odpowiedzialności za własne działania. Rolą nauczyciela jest dostrzeganie potencjału tych sytuacji i tworzenie warunków sprzyjających aktywności dziecka.
Pierwszym obszarem wspierania sprawczości jest organizacja przestrzeni edukacyjnej. Sala przedszkolna powinna zachęcać dzieci do samodzielnego działania. Materiały plastyczne, konstrukcyjne, książki, gry dydaktyczne oraz pomoce badawcze powinny być dostępne w taki sposób, aby dzieci mogły z nich korzystać bez konieczności ciągłego proszenia nauczyciela o zgodę. Samodzielne wybieranie materiałów rozwija odpowiedzialność, uczy planowania własnych działań oraz wzmacnia poczucie kompetencji. Dziecko, które może zdecydować, czym będzie się zajmowało, z większym zaangażowaniem podejmuje aktywności i dłużej utrzymuje koncentrację.
Istotnym elementem organizacji przestrzeni jest również tworzenie kącików zainteresowań odpowiadających potrzebom rozwojowym dzieci. Kącik konstrukcyjny, przyrodniczy, matematyczny, czytelniczy, artystyczny czy badawczy staje się miejscem samodzielnego odkrywania świata. Nauczyciel nie narzuca sposobu wykorzystania zgromadzonych materiałów, lecz zachęca dzieci do eksperymentowania i poszukiwania własnych rozwiązań. Taki sposób organizacji pracy sprzyja rozwijaniu kreatywności, myślenia przyczynowo – skutkowego oraz umiejętności planowania.
Kolejnym ważnym elementem jest sposób komunikowania się z dziećmi. Język nauczyciela może wzmacniać sprawczość lub ja osłabiać. Komunikaty o charakterze nakazowym, takie jak ,,zrób tak’’, ,,nie wolno’’, ja pokażę ci, jak to zrobić’’, ograniczają samodzielność dziecka. Znacznie większą wartość maja pytania otwarte, które zachęcają do myślenia: ,,Jak chciałbyś to zrobić?’’, ,,Co proponujesz?’’, ,,Dlaczego wybrałeś takie właśnie rozwiązanie?’’, ,,Czy można zrobić to inaczej?’’. Tego rodzaju dialogu rozwija refleksyjność oraz uczy argumentowania własnych decyzji.
W codziennej pracy warto również umożliwiać dzieciom dokonywanie rzeczywistych wyborów. Powinny to być wybory mające znaczenie dla dziecka, a nie jedynie pozorne. Przedszkolak może zdecydować, z kim będzie współpracował, jakie materiały wykorzysta podczas pracy plastycznej, którą książkę grupa przeczyta podczas odpoczynku, jakie doświadczenie zostanie wykonane lub w jaki sposób zaprezentuje efekty swojej pracy. Dzięki temu dziecko uczy się ponoszenia konsekwencji własnych decyzji oraz dostrzega związek między wyborem a jego rezultatem.
Duże znaczenie dla budowania sprawczości ma powierzanie dzieciom odpowiedzialnych zadań. Dyżury nie powinny ograniczać się wyłącznie do rozdawania sztuczców czy sprzątania stolików. Mogą obejmować opiekę nad roślinami, organizację kącików aktywności lub prowadzenie kalendarza pogody. Powierzenie odpowiedzialności jest jednoznacznie wyrazem zaufania do możliwości dziecka. Przedszkolak zaczyna postrzegać siebie jako osobę, która potrafi wykonać ważne zadanie i ma wpływ na funkcjonowanie grupy.
Szczególną rolę w rozwijaniu sprawczości odgrywa zabawa swobodna. Badania pedagogiczne wskazują, że właśnie podczas zabawy dzieci najczęściej samodzielnie planują działania, ustalają zasady, rozwiązują konflikty i podejmują decyzje. W zabawie uczą się negocjowania, współpracy oraz odpowiedzialności za wspólnie realizowane cele. Zadaniem nauczyciela nie jest kierowanie przebiegiem każdej zabawy, lecz uważna obserwacja, wspieranie dzieci w sytuacjach trudnych oraz tworzenie warunków do rozwijania ich inicjatywy. Zbyt częsta ingerencja dorosłego może ograniczać kreatywność i samodzielność dzieci.
Bardzo skuteczną metodą rozwijania sprawczości jest praca metodą projektu. Punktem wyjścia stają się pytania i zainteresowania dzieci. Jeśli grupa zaczyna interesować się kosmosem, nauczyciel może zaproponować wspólne zaplanowanie projektu badawczego. Dzieci zastanawiają się, czego chcą się dowiedzieć, gdzie mogą znaleźć informacje, jakie doświadczenia wykonać oraz w jaki sposób zaprezentować zdobyte wiadomości. W trakcie realizacji projektu uczą się współpracy, planowania, odpowiedzialności i samodzielnego poszukiwania wiedzy. Nauczyciel pełni rolę przewodnika, który wspiera proces uczenia się, ale nie odbiera dzieciom możliwości samodzielnego odkrywania.
Ważnym aspektem rozwijania sprawczości jest także akceptacja błędu jako naturalnego elementu uczenia się. Dziecko powinno mieć prawo do podejmowania prób, nawet jeśli nie zawsze kończą się one sukcesem. Atmosfera zaufania i bezpieczeństwa emocjonalnego sprzyja odwadze poznawczej oraz rozwijaniu motywacji wewnętrznej. Nauczyciel, zamiast oceniać efekt końcowy, powinien doceniać wysiłek, wytrwałość i zaangażowanie dziecka. Takie podejście sprawia, że dzieci nie boją się nowych wyzwań i chętniej podejmują samodzielne działania.
Rozwijanie sprawczości nie jest jednorazowym działaniem, lecz długotrwały procesem wpisanym w codzienne życie przedszkola. Wymaga od nauczyciela uważności, cierpliwości oraz gotowości do dzielenia się odpowiedzialnością z dziećmi. To właśnie dzięki takim doświadczeniom przedszkolaki stopniowo uczą się samodzielności, odpowiedzialności, współpracy oraz wiary we własne możliwości – kompetencji, które stanowią fundament dalszej edukacji i świadomego funkcjonowania w społeczeństwie.
Skuteczność działań podejmowanych w przedszkolu w dużej mierze zależy od współpracy nauczyciela z rodzicami. To właśnie rodzina jest pierwszym środowiskiem wychowawczym dziecka i miejscem, w którym kształtują się jego pierwsze doświadczenia związane z samodzielnością, odpowiedzialnością oraz podejmowaniem decyzji. Jeżeli dziecko ma możliwość współdecydowania o sprawach odpowiednich do swojego wieku zarówno w domu, jak i w przedszkolu, rozwój jego sprawczości przebiega w sposób harmonijny, dlatego współpraca z rodzicami nie powinna ograniczać się wyłącznie do przekazywania informacji o postępach dziecka, lecz obejmować wspólne planowanie działań wspierających jego rozwój.
Nauczyciel może zachęcać rodziców do powierzania dzieciom prostych obowiązków, takich jak nakrywanie do stołu, przygotowanie ubrań na kolejny dzień, porządkowanie własnego pokoju, podlewanie kwiatów czy pomoc podczas przygotowywania posiłków. Czynności te nie tylko rozwijają samodzielność, ale również uczą odpowiedzialności za siebie i innych. Ważne jest, aby rodzice dostrzegali wysiłek dziecka, a nie jedynie efekt jego pracy. Nadmierne wyręczanie, wykonywanie zadań za dziecko lub poprawianie każdej niedoskonałości może prowadzić do obniżenia wiary we własne możliwości i osłabienia motywacji do działania.
Istotnym elementem budowania sprawczości jest również angażowanie dzieci w planowanie wydarzeń przedszkolnych. Organizacja uroczystości, kiermaszów, projektów ekologicznych, akcji charytatywnych czy wycieczek może stać się okazją do rozwijania odpowiedzialności oraz współpracy. Dzieci mogą uczestniczyć w przygotowaniu do kolacji, wybierać temat przedstawienia, planować przebieg wydarzenia, proponować działania lub wspólnie oceniać efekty swojej pracy. Dzięki temu uczą się, ze ich pomysły maja wartość, wspólne działanie prowadzi do osiągania zamierzonych celów.
Przykładem dobrej praktyki może być realizacja projektu ,, Nasz ogród’’. Punktem wyjścia była rozmowa o roślinach, podczas których dzieci wyraziły chęć założenia niewielkiego ogródka na terenie przedszkola. Nauczyciel nie przedstawił gotowego planu działania, lecz zaprosił dzieci do wspólnego zastanowienia się, czego będą potrzebowały i jak mogą zorganizować pracę. Przedszkolaki samodzielnie przygotowały listę nasion, zaplanowały rozmieszczenie grządek, uczestniczyły w sadzeniu roślin oraz regularnie prowadziły obserwacje. Dokumentowały zmiany za pomocą rysunków i fotografii, mierzyły wysokość roślin oraz wspólnie analizowały wyniki obserwacji. Projekt zakończył się przygotowaniem wystawy wyhodowanych warzyw i ziół. W trakcie realizacji realizacji dzieci rozwijały kompetencje przyrodnicze, matematyczne, językowe i społeczne, a przede wszystkim doświadczały, że dzięki własnemu zaangażowaniu mogą osiągać zamierzone cele.
Podobnych sytuacji edukacyjnych można organizować znacznie więcej. Projekty poświęcone ochronie środowiska, zdrowemu odżywaniu, bezpieczeństwa, historii regionu czy poznawaniu zawodów pozwalają dzieciom samodzielnie planować działania, wyszukiwać informacje, prowadzić obserwacji i prezentować efekty swojej pracy. Tego typu aktywności są zgodne z założeniami nowej podstawy programowej, która podkreśla znaczenie uczenia się przez działanie, doświadczania i współpracę.
Wyniki badań pedagogicznych wskazują, że dzieci, którym umożliwia się podejmowanie decyzji oraz samodzielne rozwiązywanie problemów, osiągają wyższy poziom kompetencji społecznych, wykazują większą motywację do uczenia się oraz lepiej radzą sobie z nowymi wyzwaniami. Są bardziej wytrwałe i łatwiej nawiązują relacje z rówieśnikami i chętniej angażują się w działania zespołowe. Rozwijanie sprawczości wpływa również na odporność psychiczną dziecka, ponieważ uczy je radzenia sobie z trudnościami oraz traktowania błędów jako naturalnego elementu procesu uczenia się.
W świetle współczesnych badań nie ulega wątpliwości, że sprawczość jest jedyną z najważniejszych kompetencji rozwijanych w wieku przedszkolnym. Stanowi fundament samodzielności, odpowiedzialności, kreatywności i gotowości do podejmowania nowych wyzwań. Dziecko, które od najmłodszych lat doświadcza zaufania, ma możliwość dokonywania wyborów i aktywnie uczestniczy w życiu grupy, z większą pewnością siebie rozpoczyna edukację szkolna i łatwiej odnajduje się w zmieniającej się rzeczywistości.
Podsumowując, rozwijanie sprawczości dziecka nie jest dodatkowym zadaniem nauczyciela, lecz sposobem realizacji podstawowych celów wychowania przedszkolnego. Każda sytuacja dnia codziennego może stać się okazją do budowania samodzielności, odpowiedzialności i wiary we własne możliwości. Warunkiem jest stworzenie dziecku przestrzeni do działania, popełniania błędów, współdecydowania oraz uczenia się poprzez własne doświadczenia. Tylko w takim środowisku możliwe jest pełne wykorzystanie potencjału każdego dziecka oraz przygotowanie do dalszej edukacji i aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym.
Bibliografia
Bandura, A. ( 2007). Teoria społecznego uczenia się, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN
Brzezińska, A. I. ( 2014). Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. Gdańsk: GWP
Gruszczyk – Kolczyńska, E. ( red.) ( 2020). Wspomaganie rozwoju umysłowego dzieci w wieku przedszkolnym. Warszawa
Klus- Stańska, D. ( 2018). Paradygmaty dydaktyki. Myśleć teorią o praktyce. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN
Wygotski, L.S. ( 2002), Myślenie i mowa. Warszawa. Wydawnictwo Naukowe PWN
Rozporządzenie ministra Edukacja z dnia 6 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego ( Dz.U. 2026, poz. 378)