Komputer i technologie informacyjno-komunikacyjne w doradztwie zawodowym - ujęcie historyczne

Komputer i technologie informacyjno-komunikacyjne w doradztwie zawodowym – ujęcie historyczne
Ważnym elementem w pracy doradcy zawodowego jest wykorzystanie podczas zajęć indywidualnych i grupowych komputera. Jest on narzędziem pracy bezwzględnie praktycznym i wydajnym (Hopfinger, 2002, s. 52). W tej dziedzinie uczyniono największy postęp. W każdej szkole podstawowej i ponadpodstawowej jest pracownia komputerowa, która jest podłączona do Internetu (Lewowicki, Siemieniecki, 2002, s. 80). Dzięki temu jest możliwe zdobywanie
i przetwarzanie informacji, które tradycyjnymi metodami byłyby nieosiągalne (Prokopowicz, 2001, s. 38).
Biorąc pod uwagę kompetencje i kwalifikacje doradców zawodowych, należy zwrócić uwagę na nacisk kładziony na umiejętności związane z obsługą nowoczesnych technologii informacyjnych (Duda, Kukla, 2009, s. 9). Wymaga ona od doradców doskonalenia swoich umiejętności, w szczególności w zakresie umiejętności obsługi komputera i Internetu, korzystania z komunikatorów internetowych, odnoszenia informacji do konkretnych sytuacji, umiejętności tworzenia stron www i bazy danych. Wymaga od nich formułowania jasnych
i zrozumiałych zdań, dostosowywania języka do umiejętności językowych odbiorcy, umiejętności prezentowania swoich poglądów i opinii w formie pisemnej, umiejętności właściwej interpretacji pytań (Pilecka, 2008, s. 219).
Współczesne technologie informacyjne i komputerowe stanowią podstawowy zakres wiedzy, jaką powinien ustawicznie aktualizować doradca zawodowy (Prokopowicz, 2001, s. 38). Umożliwiają one usprawnianie procesu doradczego. Komputer stał się już niemal naturalnym narzędziem, bez którego trudno sobie wyobrazić pracę doradcy zawodowego. Technologie te są nowoczesnym i o wiele łatwiej dostępnym nośnikiem informacji zawodowej (Duda, Kukla, 2009, s. 9).
Łatwy dostęp do informacji edukacyjno-zawodowej jest podstawą wszystkich działań doradcy zawodowego. Decyzje dotyczące wyboru szkoły, profilu kształcenia, zawodu – mogą być podejmowane tylko dzięki aktualnej, prawdziwej informacji edukacyjno-zawodowej, której źródłami są m.in.: media, Internet, programy komputerowe. Umiejętność ich przetwarzania jest podstawą wszystkich działań doradczych. Dzięki dostępowi do nich, łatwiej nam jest podjąć decyzję, poznać wszystkie możliwości (Weyssenhoff, Kruk-Krymula, Biłko, Piekarski, 2011, s. 52).
Należy podkreślić, iż najbardziej aktualne informacje na temat szkół oraz ich oferty można znaleźć na stronach internetowych kuratoriów oświaty. Część z nich ma użyteczne wyszukiwarki, dzięki którym można sprecyzować, co jest dla ucznia ważne, np. położenie szkoły, internat, konkretny zawód (Domańska, Kasperek, Potocka, Nawrat-Wyraz, 2025, s.67).
Źródłem takich informacji jest m.in. Internet, który jak inne instytucje, został powołany do spełnienia określonych zadań i celów wobec pewnych grup społecznych. Może on nieść pomoc, uczyć, informować lub służyć rozrywce. Jest jednym z największych wynalazków końca dwudziestego stulecia. W bardzo krótkim czasie rozpowszechnił się na całym świecie
i objął swoim zasięgiem niemal wszystkie sfery naszego życia (Błaszczykiewicz, 2010, s. 12-13). Internet pozwala na czas dotrzeć z informacją do każdego, kto nie mieszka w dużej aglomeracji, kto z różnych przyczyn nie może dotrzeć do specjalisty (Moska, 2008, s. 231).
Umiejętne wykorzystanie tego narzędzia pozwala na większe zaangażowanie klienta w proces doradczy. Ta technologia sprawiła, że już dziś możemy rozmawiać na temat doradztwa prowadzonego na odległość w takich postaciach jak: komunikacja pasywna, bez bieżącego kontaktu (off–line), np. czytanie materiałów umieszczonych na stronach internetowych, czy też komunikacja aktywna poprzez komunikatory internetowe, pocztę e-mail, skype’a, udział
w forum (Kubiś, 2008, s. 227). Przykładem może posłużyć tutaj gra Max Carrer Game, która kładzie nacisk na wymiar społecznościowy, czyli na wymianę informacji o grze wśród użytkowników platformy Faceebook. Gracze Max Career Game otrzymują indywidualną przestrzeń do poznawania z jednej strony świata zawodów, z drugiej strony środowisko bezpiecznej symulacji kariery zawodowej (Malczewska, Kreft, 2011, s. 17).
Główną zaletą komunikacji przez Internet jest to, że osoba korzystająca z niego ma dostęp do informacji i usług w momencie, który jej odpowiada, a przy tym jest w pełni anonimowa
(Łukasik, 2009, s. 1). Anonimowość powinna iść zawsze w parze z odpowiedzialnością, zaufaniem i pewną poprawnością moralną (Dęboń, 2008, s. 226).
Osoba korzystająca może nie wychodzić z domu i nie ponosić kosztów dojazdu. Jest wolna
i występuje poza terenem działania doradcy. Nie jest narażona na stres związany
z bezpośrednim kontaktem z doradcą, dlatego może czuć się bezpieczniej i bardziej komfortowo niż inni klienci (Łukasik, 2009, s. 1).
Doradztwo zawodowe przez Internet ma wymiar indywidualny i grupowy, może również przybierać formę doradztwa masowego, dostępnego w sieci dla wszystkich, gdzie doradca udziela informacji i porady w konkretnie przedstawionym mu przypadku, ale są one dostępne w sieci dla wszystkich. Ważne jest tu samodzielne poszukiwanie informacji i umiejętność korzystania, selekcjonowania i przedstawiania ich (Podoska-Filipowicz, 2010, s. 58-59).
Internet może stać się również świetnym uzupełnieniem zajęć w zakresie planowania kariery, wyboru zawodu czy szkoły. Możemy skorzystać z profesjonalnie przygotowanego internetowego Multimedialnego Informatora o szkołach ponadpodstawowych, szkołach policealnych i studiach wyższych, dostępnego na stronach internetowych. W informatorze tym zawarta została pełna oferta edukacyjna wszystkich funkcjonujących w Polsce uczelni wyższych, jak również oferty szkół ponadpodstawowych w poszczególnych województwach (np. województwo dolnośląskie). Użytkownicy programu mogą, dzięki odpowiednio przygotowanym linkom, bezpośrednio wejść na stronę (Ciereszko, 2010), s. 20).
Ponadto można również skorzystać z bezpłatnej i interaktywnej bazy informacji o ścieżkach kariery i rynku pracy dla młodych ludzi pod nazwą Mapa Karier. Jest ona przeznaczona dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (Miasto Zawodów), oraz dla młodzieży
i dorosłych-Ścieżka Kariery ( https://mapakarier.org).
Niemniej jednak doradca zawodowy świadczący usługi na odległość, gdy komunikacja jest w pewnym stopniu ograniczona, ma zapewne mniej możliwości poznania klienta. Brak komunikatów niewerbalnych, warunki ograniczające występowanie zjawiska mimikry (naśladowania zachowań rozmówcy) oraz niemożność otrzymywania niektórych wskazówek kierowanych przez klientów, nie wprost, mogą wpływać na jakość interpretacji problemów.
Z tego powodu doradztwo na odległość może być niskiej jakości i nie przynosić oczekiwanych efektów (Morbitzer, 2004, s.10).
Mimo występujących wad, doradztwo na odległość ma również zalety, które obecnie są istotne. Polegają one m.in. na: ułatwieniu dostępu do informacji zawodowej, rynku pracy, możliwości zatrudnienia, edukacji, tworzeniu możliwości lepszego poznania samego siebie poprzez rozwiązywanie kwestionariuszy zainteresowań, uzyskaniu informacji i pomocy
w sytuacji, gdy kontakt z doradcą jest utrudniony z różnych względów. Jego zaletą jest poszukiwanie, selekcjonowanie i kojarzenie informacji oraz zachęcanie do samodzielnego poszukiwania, wspierania planowania własnego rozwoju zawodowego i kariery, wymiana doświadczeń i poglądów z innymi osobami korzystającymi z usług doradczych, szybkie nawiązanie kontaktów i komunikowanie się między doradcami i innymi specjalistami (Michalski, Podoska-Filipowicz, 2004, s. 176-177).
Głównym elementem zastosowania komputera w procesie kształcenia są bazy danych. Dzięki możliwości gromadzenia, porządkowania oraz szybkiego dostępu do zawartych w nich informacji, uczący się dysponuje efektywnym narzędziem do nauki. Bazy danych mogą operować informacjami różnego rodzaju, dostępnymi również w sieci. Szczególnie są one przydatne w procesie samokształcenia, orientacji i doradztwa zawodowego oraz innych.
W przypadku orientacji i doradztwa zawodowego bazy danych wykorzystuje się do gromadzenia informacji na temat szkół, zawodów, wymagań, rynku pracy itp. (Parzęcki, 2004, s. 74-75). Szeroka gama programów komputerowych wykorzystywanych w orientacji
i doradztwie zawodowym służy pomocą w czterech aspektach procesu doradczego, tj.:
w samoocenie, zdobywaniu informacji, określeniu swoich możliwości, podjęciu decyzji. Różnice między nimi tkwią w tym, na którym z powyższych aspektów są one skoncentrowane-
w niektórych przypadkach obejmują wszystkie cztery (Plant, 2002, 3).
Z dostępnych wielu specjalistycznych programów komputerowych przeznaczonych dla doradców zawodowych można wymienić m.in. Piramidę Kariery 2, Spacery po zawodach, Serię testów kariery, Program Komputerowy E – SZOK, Indywidualny Plan Kariery (Ciereszko, 2010, s. 17-21). Ponadto dostępne są programy: Świat zawodów, Edukacja, Klient, Administrator – nawigator, pakiet narzędzi – kwestionariuszy do samobadania zainteresowań zawodowych uczniów przeznaczonych dla różnych grup wiekowych oraz multimedialna charakterystyka zawodów dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Wymienione programy zawierają różne rodzaje charakterystyk zawodowych oraz bazę danych o zawodach, informacje o instytucjach edukacyjnych i kierunkach kształcenia. Zapoznanie się z nimi pozwala doradcom zawodowym dokonywać wyborów, z jakich materiałów i programów korzystać. Dla doradcy zawodowego ważnym zadaniem jest nie tylko przekazywanie informacji o zawodach, ale również sprawienie, aby informacje te były przez młodzież przyswojone, zapamiętane i możliwe do odtworzenia (Lelińska, 2006, s. 103).
Należy zatem podkreślić, że technologie informacyjno-komunikacyjne odgrywają kluczową rolę w przekształcaniu tradycyjnych modeli edukacji, oferując nowe formy interakcji, uczenia się oraz przekazywania wiedzy. W kontekście doradztwa zawodowego umożliwiają one szeroki dostęp do informacji o zawodach, rynku pracy i ścieżkach edukacyjnych, personalizację treści edukacyjnych oraz narzędzi diagnostycznych, dostosowanych do indywidualnych potrzeb
i predyspozycji uczniów, wzbogacenie procesu nauczania poprzez wykorzystanie multimediów, oraz budowanie kompetencji cyfrowych, które są niezbędne w nowoczesnym środowisku pracy (Rosalska, 2024, s. 121-122).
Stosowanie nowoczesnych technologii informacyjnych powinno być prowadzone na wszystkich etapach kształcenia poprzez odpowiednio dostosowane do wieku programy orientacji i doradztwa zawodowego w trakcie których uczniowie poznawaliby i rozwijali własne zdolności, zainteresowania i umiejętności społeczne potrzebne na rynku pracy. Uczyliby się podejmowania decyzji, jak i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, takich jak bezrobocie, rozwijaliby umiejętności adaptacyjne (Szałach, 2006, s. 169-170).
Nowoczesne technologie informacyjne w doradztwie zawodowym znajdują coraz szersze zastosowanie w pracy z uczniem, ułatwiając im nawiązywanie kontaktów, skracając czas docierania informacji, przesyłanie danych, indywidualne korzystanie, bez dodatkowej pomocy z programów, książek, artykułów. Daje to możliwość szybkiej i częstej wymiany doświadczeń poprzez sieć z innymi profesjonalnymi doradcami. Ważne jest upowszechnienie dostępu do rzetelnej informacji edukacyjno-zawodowej uczniom, rodzicom, nauczycielom i doradcom zawodowym poprzez utworzenie Internetowego Systemu Informacji Edukacyjno-Zawodowej (portalu informatycznego) zawierającego informacje właściwe dla poziomu krajowego, wojewódzkiego i powiatowego. Należy jednak zdawać sobie sprawę z faktu, że korzystanie
z doradztwa zawodowego w Internecie nie zastąpi osobistych kontaktów z doradcami zawodowymi, może jedynie wspomóc proces doradczy, przyspieszyć nawiązanie kontaktu
z doradcą, ale nie zmniejsza zapotrzebowania na bezpośredni kontakt z doradcą
Podsumowując przedstawione rozważania, należy zwrócić uwagę na ich historyczny charakter. Przywołane publikacje, przykłady programów komputerowych oraz narzędzi komunikacji internetowej odzwierciedlają możliwości technologiczne i uwarunkowania rozwoju doradztwa zawodowego charakterystyczne dla pierwszych dekad XXI wieku. Wskazane rozwiązania stanowią świadectwo przemian, jakie dokonywały się w zakresie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w poradnictwie zawodowym. Pomimo upływu czasu zachowują one wartość poznawczą, ponieważ pozwalają prześledzić ewolucję narzędzi wspomagających pracę doradcy zawodowego oraz dostrzec kierunek rozwoju tej dziedziny.

Literatura:
1. Błaszczykiewicz B. (2010). „Znaczenie Internetu w doradztwie zawodowym dla młodzieży”. Doradca Zawodowy. 2 (11).
2. Ciereszko A. (2010). „Programy komputerowe w grupowym poradnictwie zawodowym”, Doradca Zawodowy. 4 (13).
3. Dęboń A. (2008). „E –poradnictwo. Pomoc w sieci?”. W: Siarkiewicz E., Wojtasik B. (red.) Być doradcą. Doświadczenia i refleksje. Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
4. Domańska K., K. Kasperek K., Potocka A., Nawrat-Wyraz D., (2025). Mapa drogowa. Jak (ą) wybrać ścieżkę edukacyjno-zawodową?. Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa.
5. Duda W., Kukla D. (2009). „Technologie informacyjne wsparciem doradcy zawodowego”. Doradca Zawodowy. 3 (8).
6. Hopfinger M. (2002). Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku. Antologia, Oficyna Naukowa.
7. Kubiś D.A. (2008). „Komunikacja w doradztwie na odległość”. W: Kukla D. (red.) Komunikacja w doradztwie zawodowym. ITE Radom.
8. Lelińska K. (2006). Zawodoznawstwo w planowaniu kariery. Ochotnicze Hufce Pracy.
9. Lewowicki T., Siemieniecki B. (2002). Rola i miejsce technologii informacyjnej
w okresie reform edukacyjnych w Polsce. Wydawnictwo Adam Marszałek.
10. Łukasik M. Internet jako narzędzie w doradztwie, plusy i minusy. Edukator Zawodowy. KOWEZiU.
11. Malczewska Z., Kreft W. (2011). „Max Career Game” – nauka poprzez zabawę jest możliwa!”. Doradca Zawodowy. 3 (16).
12. Michalski A., Podoska-Filipowicz E. (2004). Doradztwo zawodowe na odległość – możliwości wykorzystania Internetu. W: II Sympozjum: Kształcenie na odległość – metody, narzędzia. Gdynia.
13. Morbitzer J. (2004). „Internet a werbalne kategorie aksjologiczne”. W: Lipowska M. (red.). Stymulowanie rozwoju – edukacja, zaburzenia, terapia. Psychologia Rozwojowa. T. 9, nr 4.
14. Moska I. (2008). „Poradnictwo on-line jako nowy obszar działalności doradcy”. W: Sarzyńska E., Wojtasik B. (red.). Być doradcą! Doświadczenia i refleksje. Wydawnictwo naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
15. Parzęcki R. (2004). Plany edukacyjno-zawodowe młodzieży w stadium eksploracji. Zamierzenia-Wybory-Realia. Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
16. Pilecka D. (2008). „Poradnictwo zawodowe na odległość. Możliwości i ograniczenia”. W: Siarkiewicz E., Wojtasik B. (red.). Być doradcą. Doświadczenia i refleksje. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Wyższej Szkoły.
17. Plant P. (2002). Internet w doradztwie zawodowym. Konstrukcje i nauka. Skomputeryzowane doradztwo zawodowe. Pewne zagadnienia europejskie. Duński Uniwersytet Edukacji.
18. Podoska-Filipowicz E. (2010). „Doradztwo zawodowe w Internecie – możliwości
i ograniczenia. W. Duda W: Wieczorek G., Kukla D. (red.). Tendencje i wyzwania poradnictwa zawodowego, red., Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie.
19. Prokopowicz J. (2001). „Informatyka w dydaktyce”. Nowa Edukacja Zawodowa. 2001. 4 (6).
20. Rosalska M. (2024). Poradnik doradcy zawodowego w szkole podstawowej, ISBN. Poznań.
21. Szałach I. (2006). „Nowoczesne technologie w zmianie organizacji pracy
w społeczeństwie informacyjnym”. W: Kierozalski G., Żywiec-Dąbrowska E., Bałos H., Żurek M. (red.). Poradnictwo zawodowe w OHP i szkołach. KG OHP.
22. Weyssenhoff A., Kruk-Krymula E., Biłko J., Piekarski M. (2011). Zanim podejmiesz decyzję. Poradnik dla doradców zawodowych, nauczycieli i pedagogów szkolnych. Ministerstwo Edukacji Narodowej.