Integracja sztuk a rozwój zainteresowań plastycznych dzieci

We współczesnej sztuce wyraźne są tendencje poszukiwania związków między światem dźwięków a światem barw i kształtów. Z własnego doświadczenia można stwierdzić, że przy słuchaniu muzyki często nam, dorosłym ludziom, towarzyszą skojarzenia wzrokowe. Ułatwiają one przeżycie utworu. W przedszkolach łączenie zajęć wychowania muzycznego z wychowaniem plastycznym ma na celu doprowadzenie do przeżycia emocjonalnego utworu muzycznego przez ekspresję plastyczną. Dzięki transpozycji na obraz plastyczny, muzyka staje się bardziej zrozumiała dla dzieci. Ekspresja twórcza wynika z naturalnych psychicznych potrzeb człowieka, a jej zaspokojenie jest jednym z podstawowych warunków pełnego rozwoju istoty ludzkiej. Ekspresja dziecka ujmowana jest jako potrzeba wyładowania energii, właściwa specjalnie wiekowi dziecięcemu. Ekspresja nie tylko uspokaja i przywraca równowagę jest jednocześnie swoistym dla dziecka sposobem komunikowania się z otoczeniem. Muzyka i plastyka są dziedzinami sprzyjającymi spontanicznej, aktywnej i twórczej wypowiedzi dziecka chociażby ze względu na różnorodność środków wyrazu: słowo, śpiew, dźwięki instrumentów, wypowiedź plastyczna. Dzieci w czasie zajęć plastycznych i muzycznych kształtują wyobraźnię, pamięć, twórczość utrwala wiedzę o otaczającym świecie, o ludziach i ich życiu, o zwierzętach i ich cechach, o technice i korzyściach z niej płynących. To wszystko rozwija zarówno mowę jak i myślenie dziecka. Obcowanie dzieci z muzyką jest okazją do spontanicznej radości, wykazania ich własnej inwencji twórczej. Muzyka jest sztuką, która chyba najbardziej fascynuje dzieci i przemawia do ich wyobraźni. Muzyka pobudza uczucia i wyobraźnię, przemawia do dziecka własnym językiem – dźwiękami muzycznymi. Aby muzyka wpływała na zainteresowania plastyczne dziecka należy zdawać sobie sprawę, że podstawowym zmysłem, który jest nieodzowny w procesie umuzykalnienia jest słuch. Proces kształcenia słuchu i umiejętności słuchania jest niezwykle ważny, warunkuje prawidłowy rozwój mowy, który jest ściśle od niego uzależniony. Dzieci źle słyszące mają nie tylko trudności w czytaniu, ale także w zrozumieniu sensu słów. Pierwszoplanowym zadaniem kontaktów dziecka z muzyką, jakie spełniać ma przedszkole, jest obudzenie uwagi słuchowej, przygotowanie dzieci do słuchania i stworzenia im ku temu najlepszych warunków. Umiejętność słuchania muzyki polega na zdolności jej odczuwania i rozumienia. Aby słuchać muzyki, w pełni ją odbierać, trzeba posiadać pewne rozwinięte ku temu dyspozycje. Są to: zainteresowanie muzyką i danym utworem, wrażliwość na dźwięk i jego piękno, zdolność przeżywania emocji podczas kontaktu z muzyką i pamięć muzyczną. Istotny wpływ na aktywność plastyczną dziecka ma słuchanie śpiewu. Piosenka śpiewana ze słowami jest łatwiej zrozumiała niż najprostszy nawet utwór muzyki instrumentalnej, gdyż przez swój tekst słowny przemawia bezpośrednio do świata uczuć i wyobraźni dziecka. Zależnie od treści i charakteru piosenka wywołuje pewien nastrój, ożywia, pobudza do ruchu i działania lub uspakaja i ucisza. Plastyka łącznie z muzyką stanowi podstawę wychowania estetycznego w przedszkolu. Rozwijanie twórczej inwencji dziecka może wyrażać się poprzez „ malowanie muzyki”. Wyrażanie w formie plastycznej wrażeń, wzruszeń i spostrzeżeń w czasie słuchania utworu muzycznego, jest szczególnie godne polecenia w wychowaniu przedszkolnym. Jest to bowiem „synteza sztuki” w skali możliwości dziecka. Pobudza jego wyobraźnię, uczy skupienia przy słuchaniu utworu muzycznego oraz przeżywania muzyki w sposób emocjonalny, a także uczy aktywnego stosunku do odbieranej sztuki. Zajęcia umuzykalniając poświęcone” malowaniu muzyki” muszą być przeznaczone na realizację tego zamierzenia jako całe zajęcie. Na zajęciach tego typu, dziecko mając przygotowane narzędzia, materiały i tworzywa, słucha krótkiego utworu i w trakcie słuchania, bądź po jego wysłuchaniu rysuje lub maluje doznane wrażenia i przeżycia. Początkowo na tego typu zajęciach utwór słowno muzyczny musi być prosty, tzn. winna to być piosenka, bowiem dziecko potrafi lepiej skoncentrować się na tekście niż na muzyce, która jedynie potęguje emocjonalny odbiór tekstu. Wyrażanie środkami plastycznymi przeżyć i odczuć treści utworów muzycznych bez słów, tzn. muzyki instrumentalnej jest dla dziecka zadaniem trudniejszym. Zajęcia integracyjne muzyki z plastyką można prowadzić z dziećmi 5-6 letnimi. Rozpoczyna się je od wyjaśnienia dzieciom, że mają posłuchać utworu muzycznego, którego tytułu nie podaje się, pomyśleć jaki on jest: smutny czy wesoły, wolny czy szybki, o czym on może opowiadać, po czym nic nikomu nie mówiąc, namalować to co się usłyszało. Utwór przeznaczony do tego celu musi być krótki i charakterystyczny. Kilkakrotne słuchanie tego utworu towarzyszyć powinno malującym dzieciom, od których należy w trakcie tych zajęć wymagać spokoju i skupienia. Na zakończenie zajęć winno nastąpić omówienie rysunków, jeszcze raz dokładna analiza słuchanego utworu i podanie jego tytułu. Plastyczna interpretacja utworu przybliża dziecku słuchaną muzykę, uczy jej rozumienia, pobudza wyobraźnię i aktywność twórczą. Najłatwiejszym zadaniem jest malowanie ilustracji do poszczególnych zwrotek piosenki i do utworu instrumentalnego z podanym tytułem. Znacznie więcej twórczej inwencji i wyobraźni wymagają prace plastyczne wykonane po wysłuchaniu utworu instrumentalnego bez podania tytułu. Dziecko nie sugerowane narzuconym tematem tworzy obraz samo, inspirowane wyłącznie charakterem i nastrojem słuchanej muzyki. Zajęcia muzyczno-plastyczne dają dziecku możliwość rozwijania myślenia, wyobraźni dziecięcej i rozbudzają zainteresowania muzyką. Muzyka ma również znaczny wpływ na wszechstronny rozwój dziecka. W miarę systematycznego z nią obcowania dzieci zaczynają wykazywać pewne upodobania, potrafią mówić na temat swoich utworów, przeżywać muzykę w różny sposób. Słuchając muzyki i odzwierciedlając ją w twórczości plastycznej, chodzi o to, by dziecko było gotowe poddać się działaniu tej muzyki i aby wyzwoliła ona w nim zainteresowania, wzruszenia na tyle silne, by zachęcić je do uzewnętrzniania swoich uczuć – nastroju, zadowolenia, smutku, radości, zadumy i niepokoju. Zajęcia „malowanie muzyki” mają związek między działalnością twórczą dziecka pod wpływem muzyki a wzbogaceniem się ich wypowiedzi. Każde tworzone przez małego artystę dzieło wymaga uzasadnienia. Dziecko przedstawia świat tak, jak sobie go uświadamia i odczuwa. Podczas zajęć muzyczno-plastycznych dziecko czerpie przyjemność w czasie kontaktu z dźwiękiem i kolorem. Rozwija własną inwencję twórczą w zakresie działań muzycznych i plastycznych. Odzwierciedla nastrój i dynamikę utworu w swojej twórczości plastycznej. Przezwycięża nieśmiałość, rozwija pewność siebie i odwagę. Również teatr wpływa na twórczość plastyczną dzieci. Dziecko oglądające przedstawienie teatralne obserwuje, zachwyca się, przeżywa, doznaje różnych uczuć, wzruszeń, zachwytów itp. doznań. Aby dziecko mogło wyrazić, odtworzyć plastycznie dowolną scenę teatralną musi wcześniej jej obraz przywołać ze wspomnień, pomyśleć o tworzących ją elementach, zdać sobie sprawę z ich barwy, kształtu, wielkości, przypomnieć sobie jak wyglądały np. domy, zwierzęta, samochody itp. Powtarza zdobyte wcześniej wiadomości, cenne ćwiczenie pamięci, do której się stale odwołuje. Pamięć dziecka jeszcze nie zarejestrowała dokładnie wielu szczegółów, więc przy kolejnym spotkaniu ze zwierzątkiem, domem czy samochodem nastąpi baczna obserwacja i w kolejnej pracy plastycznej już nie pojawią się poprzednie wątpliwości. Teatr wpływa na dzieci nie tylko podczas oglądania danego spektaklu, ale także, gdy dzieci same tworzą teatr, czyli sam udział dziecka w tworzeniu teatru. „Chodzi o pokazanie nie gotowego spektaklu, a samego procesu twórczego (...) istota działań teatralnych zwraca uwagę na sam proces tworzenia jako wartość samą w sobie.” (K. Pankowska: Współczesna awangarda teatralna, czyli o próbach zbliżenia sztuki do życia. W: Świat człowieka świat sztuki. Red. J. M. Śnieciński, Warszawa 1996, s. 130.) Dzieci przygotowując sztukę teatralną robią różne ozdoby sceny, wykonują stroje, rekwizyty itp. Rozmawiają, analizują, wspólnie się uczą czegoś nowego. „Nie słowo, nie aktor ofiarowujący się widzom, nie widowisko, ale zapewne sam proces twórczy wspólnej pracy trwającej w czasie będzie materią teatru.” (K. Braun: Teatr wspólnoty. Kraków 1972, s. 205.)
Integracja sztuk wpływa na rozwój zainteresowań plastycznych dzieci. „Sztuka rozbudza w dziecku zamiłowanie do metod wyrazu artystycznego, wprowadza je w świat wielkiej przygody twórczej poprzez literaturę, plastykę, muzykę, film czy teatr. Przekonuje dziecko, że malowanie, rysowanie, taniec, śpiew, spotkanie z książką czy teatrem może być dla niego nie tylko wspaniałą zabawą, w której wszystko jest dozwolone-nawet największa fantazja, ale zachęca je do poszukiwania własnych motywów i pomysłów, jest źródłem jego pozytywnego przeżywania, doświadczania, zdobywania wiedzy.” (J. Błońska – Charchut, Z. Botor: Rozwój dziecka poprzez sztukę i aktywność twórczą. W: Wymiary ekspresji dziecięcej. Stymulacja – samorealizacja – wsparcie. Red. K. Krasoń, B. Mazepa – Domagała, Katowice 2005, s. 155)

Bibliografia:
Błońska – Charchut J., Botor Z.: Rozwój dziecka poprzez sztukę i aktywność twórczą. W: Wymiary ekspresji dziecięcej. Stymulacja – samorealizacja – wsparcie. Red. K. Krasoń, B. Mazepa – Domagała, Katowice 2005.
Braun K.: Teatr wspólnoty. Kraków 1972.
Pankowska K.: Współczesna awangarda teatralna, czyli o próbach zbliżenia sztuki do życia. W: Świat człowieka świat sztuki. Red. J. M. Śnieciński, Warszawa 1996.