Nauczyciel przedszkola - kim powinien, a kim nie powinien być

Nauczyciel przedszkola powinien być osobą autentyczną. Nauczyciel nie powinien wykazywać sprzeczności między tym co mówi, a tym co robi. Nauczyciel przedszkola powinien wykazywać m. in. kompetencje praktyczno – moralne. Nie powinien natomiast zaniedbywać swojego rozwoju szeroko rozumianego.
W skład kompetencji praktyczno – moralnych nauczyciela wchodzą kompetencje interpretacyjne, moralne i komunikacyjne. Według Roberta Kwaśnicy „kompetencje interpretacyjne to zdolności rozumiejącego odnoszenia się do świata (do rzeczy, do innych ludzi i do siebie samych w aktach samorefleksji). Dzięki tym kompetencjom widzimy świat (to, co nas otacza, własną sytuację własną osobę) nie jako przedmiot sprawczych oddziaływań, który trzeba technicznie opanować, poddać kontroli i zmieniać wedle ustanowionych przez nas celów, lecz jako rzeczywistość wymagającą stałej interpretacji, bezustannego wydobywania na jaw jej sensu.” ( R. Kwaśnica: Wprowadzenie do myślenia o nauczycielu. W: Pedagogika. Podręcznik akademicki. T. 2. Red. Z. Kwieciński i B. Śliwerski, Warszawa 2003, s. 300.)
Kompetencje interpretacyjne to zadawanie pytań. To ciągłe analizowanie, to próby rozumienia świata, szukania sensu własnych przemian oraz zmian w otoczeniu. „Podmiotowość nauczyciela wyraża się przede wszystkim w jego samowiedzy pedagogicznej. (...) To przecież on jest (powinien być) animatorem życia społecznego w najmniejszym i najważniejszym ogniwie, klasie (oddziale).” (J. Radziewicz: Środowisko społeczno – wychowawcze szkoły. W: Pedagogika społeczna. Red. T. Pilch i I. Lepalczyk, Warszawa 1995, s. 189.) Decyzje wychowawcze nauczyciela są jego dziełem autorskim. Od jego interpretacji, spostrzeżeń i działań zależy atmosfera w środowisku klasy, grupy uczniów. Decyzje wychowawcze to najczęściej „decyzje reaktywne, będące odpowiedzią wychowawcy na bieżące zdarzenia, wyłaniające się potrzeby, trudności, konflikty. Czasem są to decyzje aktywne, wynikające z twórczej inicjatywy nauczyciela, który – nieusatysfakcjonowany dotychczasowymi efektami swojej pracy – szuka sam coraz lepszych metod pracy z zespołem klasowym i poszczególnymi uczniami. Świadomość tego, co dotąd robił, czynników zewnętrznych (środowiskowych) warunkujących efektywność jego pracy, a także świadomość tego, co i dlaczego chce robić nadal – pełni tu poważną rolę regulacyjną.” (Tamże, s. 189.) Często mówi się o optymalizacji pracy w przedszkolu. Aby zoptymalizować pracę nauczyciela trzeba mieć na uwadze jego samokontrolę i samoocenę. „Na podstawie własnych uogólnionych i kumulujących się doświadczeń społeczno – pedagogicznych wychowawca może wprowadzać realne modyfikacje swojej działalności. Postawa samobadawcza pozwala również podejmować trafniejsze decyzje wychowawcze.” (Tamże, s. 189.)
W ramach kompetencji interpretacyjnych nauczyciel może zadać sobie takie pytania: „1. Czy udaje mi się wpływać na kształtowanie postaw społecznych uczniów? 2. Jakie postawy próbuję kształtować, a jakie rzeczywiście dominują w mojej klasie? Czy przeważają postawy prospołeczne, czy egoistyczne? Co tu naprawdę zależy ode mnie, a co nie? ” (Tamże, s. 189, 190.) Odpowiedzi na podobne pytania zmuszają nauczyciela do refleksji pedagogicznej. Robert Kwaśnica wyjaśnia, czym są kompetencje moralne „są zdolnością prowadzenia refleksji moralnej. Ich udział w naszym życiu wyraża się w pytaniach o prawomocność moralną naszego postępowania.”(R. Kwaśnica: Wprowadzenie do myślenia..., s. 300.) Można tu mówić o autorefleksji. Autorefleksja „jest samorozumieniem wzbudzanym i podtrzymywanym wciąż przez to samo pytanie: jaki powinienem być i w jaki sposób powinienem postępować, by z jednej strony dochować wierności sobie i nie ulec duchowemu zniewoleniu, a drugiej – by swym postępowaniem nie ograniczać innych ludzi w ich prawach do wewnętrznej wolności i podmiotowości i w prawie do wyboru własnej drogi?” (Tamże, s. 300.)
Kompetencje komunikacyjne to kolejne, które wymienia Kwaśnica, wchodzące w skład kompetencji praktyczno – moralnych nauczyciela. „Kompetencje komunikacyjne to zdolność do dialogowego sposobu bycia, to zdolność bycia w dialogu z innymi i z sobą samym (...) Dialog to rozmowa z innymi przełamująca anonimowość wypowiedzi i będąca próbą rozumienia siebie oraz tego, co nas wspólnie ogarnia.” (Tamże, s. 300.) Dialog to wymiana tego, co najbardziej osobiste, to sposób wyrażania naszej indywidualności, to wymiana tego, co niepowtarzalne. Kompetencje komunikacyjne to nie tylko technika, umiejętność przekazywania treści, myśli, ale coś głębszego. Kompetencje komunikacyjne to: „zdolność empatycznego rozumienia i bezwarunkowej akceptacji drugiej osoby. To zdolność do krytyki pojętej nie jako deprecjonowanie czegoś, lecz jako poszukiwanie ukrytych przesłanek cudzych, własnych poglądów, przekonań i zachowań. To postawa niedyrektywna, nakazująca przedstawiać własny punkt widzenia jako ofertę myślową, jako jedną z możliwych i prowizorycznych odpowiedzi, nie zaś jako odpowiedź gotową (skończoną, zamkniętą).” (Tamże, s. 300.) Akceptacja drugiego człowieka nie jest zdolnością każdego nauczyciela. „Aby móc respektować czyjąś podmiotowość trzeba przede wszystkim ją akceptować i rozumieć, przy czym nie wystarcza ogólna wiedza o uczniu, na którego się oddziałuje. Niezbędna okazuje się umiejętność dostrzegania zmian, jakie u niego zachodzą, a ponadto wczuwanie się w przeżycia drugiego człowieka. Pod względem tej cechy ludzie różnią się bardzo między sobą. Są tacy, którzy doskonale wyczuwają sytuację innych osób i niejako współbrzmią z nimi. Są jednak tacy, którzy nie mają takiego wyczucia – patrzą na drugiego człowieka jedynie ze swego punktu widzenia, uwzględniając co najwyżej wiedzę, jaką mają na jego temat, utrwalone własne poglądy lub stereotyp. Zgodnie z tym postępują w sposób raz ustalony, mało zmienny. Natomiast pierwsi modyfikują niemal ciągle swoje postępowanie, dostosowując je do aktualnej chwili. Mając na uwadze ową możliwość słusznie mówi się chyba o artyzmie w postępowaniu dobrego pedagoga.” (Z. Włodarski: Człowiek jako wychowawca i nauczyciel. Warszawa 1992, s. 126, 132.)
Do kompetencji wychowawcy należy kształtowanie wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami na zasadach życzliwości i współpracy oraz stwarzanie atmosfery sprzyjającej rozwojowi przyjaźni, koleżeństwa. Kompetencje komunikacyjne nauczyciela to umiejętność prowadzenia dialogu, to podstawowa umiejętność psychopedagogiczna. Dialog jest procesem wzajemnego oddziaływania na siebie. W kompetencji nauczyciela jest wychowanie uczniów do samowychowania. „Wyjątkowo cenną i pożądaną umiejętnością psychopedagogiczną wychowawcy jest stymulowanie wychowanków do samowychowania, czyli świadomego ich udziału we własnym rozwoju. Chodzi tu zwłaszcza o pobudzenie ich do pracy nad sobą, w tym nad kształtowaniem własnego poglądu na świat, własnych postaw, cech charakteru i własnej osobowości – stosownie do założonych kryteriów, wzorów oraz ideałów.” (S. Mika: O różnych drogach samodoskonalenia. Warszawa 1992, s. 37.)
W ramach kompetencji moralnych nauczyciela jest wprowadzanie wychowanka w świat wartości. „Zarówno wartości moralne (miłość, przyjaźń, uczciwość, wierność...) jak też wartości witalne (życie, zdrowie, siła) czy też hedonistyczne (radość istnienia, twórczość) i inne, odpowiednio przyswojone i utrwalone przez dziecko mogą stać się podstawą zadowolenia, harmonii, poczucia bezpieczeństwa. Stanowią zalążek tego, co dorosły człowiek nazywa sensem egzystencji.” (B. Dymara: Poszukiwanie ładu umysłu i serca, życie według wartości. W. Edukacja jutra. Red. F. Bereźnicki i K. Denek, Szczecin 2005, s. 91.) Niełatwo jest żyć człowiekowi według wartości, szczególnie gdy jest nadmiar informacji w świecie, z których trzeba wyłowić te prawdziwe, wartościowe. „Nieodzowny wydaje się być filtr moralny, w obrębie którego mieszczą się takie cechy, jak: rzetelność, uczciwość, odpowiedzialność, tolerancja, zdolność odróżniania dobra od zła, prawdy od kłamstwa, potrzeb będących podstawą życia i zdrowia od wygórowanych aspiracji i ambicji, ekspansji od działań integracyjnych, korzystnych dla społeczeństwa i „pojedynczego” człowieka.” (Tamże, s. 93.)
Kompetencje praktyczno – moralne nauczyciela są esencją wychowawczą. „Koniecznym warunkiem skuteczności wychowania wydaje się huma­nistyczne podejście wychowawców i nauczycieli do powierzonych im dzieci i młodzieży. Jest to równoznaczne z uznawaniem każdego z nich za jednostkę autonomiczną.” (M. Łobocki: ABC wychowania. Lublin 1999, s. 78.) Jak wspomniałam na wstępie nauczyciel powinien być autentyczny, nie może być w nim fałszu, sprzeczności. „Autentyczność stanowi nade wszystko zgodność z samym so­bą. Przejawia się w postępowaniu nacechowanym szczerością i spontanicznością. Zakłada się, iż wychowawca nie ma w zasadzie niczego do ukrycia przed swymi wychowankami. Jest osobą, która ma poczucie własnej godności i wartości jako istoty ludzkiej. Dlatego nie musi wsty­dzić się swych błędów i niedomagań.” (Tamże, s. 80, 81.)
Podsumowując drugi wątek tematu tej pracy „jaki nie powinien być nauczyciel przedszkola?” Niech odpowiedzią będzie ten cytat „... zły nauczyciel to taki, który: ma recepty na wszystkie problemy, jest nieomylny w swoim przekonaniu i postępowaniu, przynajmniej za takiego się uważa, pozwala dzieciom na wszystko, nie ma programu, nie interesują go problemy dzieci lecz zalecenia, zarządzenia, jest obojętny, ponury, chwiejny w ocenach, poglądach, mało uczy lub psuje pracę rodziców, dzieci go nie lubią, nie kontaktuje się z rodzicami, daje rodzicom odczuć swoją wyższość.” (D. Waloszek: Odpowiedzialność rodziców i nauczycieli za edukację dzieci. „Wychowanie w przedszkolu”, 1994 nr 7, s. 8.)

Bibliografia:
Kwaśnica R.: Wprowadzenie do myślenia o nauczycielu. W: Pedagogika. Podręcznik akademicki. T. 2. Red. Z. Kwieciński i B. Śliwerski, Warszawa 2003.
Łobocki M.: ABC wychowania. Lublin 1999.
Mika S.: O różnych drogach samodoskonalenia. Warszawa 1992.
Radziewicz J.: Środowisko społeczno – wychowawcze szkoły. W: Pedagogika społeczna. Red. T. Pilch i I. Lepalczyk, Warszawa 1995.
Waloszek D.: Odpowiedzialność rodziców i nauczycieli za edukację dzieci. „Wychowanie w przedszkolu”, 1994 nr 7.
Włodarski Z.: Człowiek jako wychowawca i nauczyciel. Warszawa 1992.