Interakcje pedagogiczne oraz metody poznawania ucznia ze szczególnym uwzględnieniem środowiska szkolnego

Interakcja pedagogiczna to szczególna forma interakcji społecznych. Charakterystyczne cechy interakcji pedagogicznej to „wyraźne wyodrębnione role społeczne nauczyciela – wychowawcy oraz ucznia – wychowanka, a także to, że dzięki interakcjom pedagogicznym nauczyciel – wychowawca może realizować cele dydaktyczne i wychowawcze.” (Z. Włodarski, A. Hankała: Nauczanie i wychowanie jako stymulacja rozwoju człowieka, Warszawa – Kraków 2004, s. 174) Zrozumienie, dlaczego wychowanek czy nauczyciel w kontakcie ze sobą zachowują się tak a nie inaczej zależy od bogactwa form, w których mogą przejawiać się zachowania ludzi. Kolejna trudność w zrozumieniu zachowania uczeń – nauczyciel wynika z tego, że nie jest możliwe zrozumienie zachowania tylko z obserwacji czy wypowiedzi danych osób. „Zatem zrozumienie ludzkich zachowań, nie tylko z resztą w sytuacjach społecznych, wymaga wyjścia poza to, co jest obserwowalne zarówno dla postronnego obserwatora, jak i dla samego podmiotu. Konieczne jest przyjęcie założenia o istnieniu pewnych nie dających się obserwować czynników, które wpływają na ludzkie zachowanie w określonej sytuacji społecznej, takich jak potrzeby, postawy, wartości, normy, aspiracje.” (op. cit. , s. 175.) Kolejną trudnością w zrozumieniu zachowań ludzkich jest ich zmienność. Polega to na tym, że różni ludzie mogą zachowywać się w różny sposób w podobnych sytuacjach społecznych, zachowanie może być zależne także od kultury danej osoby, od temperamentu, osobowości, od danego nastroju czy zmęczenia.
Można wyróżnić takie kategorie interakcji pedagogicznych jak: udzielanie pomocy, wyrażanie opinii, zgody, życzeń, ocenianie, wyjaśnianie, pytanie, proszenie, odkrywanie stosunku emocjonalnego. Komunikacja odgrywa istotną rolę w toku interakcji pomiędzy pedagogiem a wychowankiem. „Podstawowa funkcja komunikacji w kontaktach międzyludzkich polega na tym, że stanowi ona narzędzie wpływu na zachowanie partnera interakcji. Ów wpływ może się przejawić natychmiast lub w czasie względnie nieodległym, może jednak znaleźć wyraz w działaniach, które pojawią się po upływie tygodni, miesięcy czy nawet lat.” (op. cit. , s. 176.) Do zmiany zachowania wychowanka może dojść poprzez przekazanie informacji, obietnicy, nagrody, wymierzenie kary, itp. Komunikowanie może wystąpić za pomocą języka mowy czy gestów niewerbalnych. „Interakcje pedagogiczne mogą z jednej strony przybierać postać bliskich, partnerskich kontaktów, a z drugiej – chłodnych, nasyconych dystansem i powagą relacji. Spostrzeganiem innych osób podlega pewnym ogólnym tendencjom zniekształcającym treść percepcji. Może to prowadzić do powstawania zaburzeń w interakcjach nauczyciela z uczniami.” (op. cit. , s. 188.)
Nauczyciel pragnący poznać ucznia powinien zdawać sobie sprawę, że wszechstronne poznanie ucznia jest praktycznie niemożliwe. Przedstawię sposoby poznawania ucznia, które może wykorzystać nauczyciel – wychowawca w warunkach szkolnych. Celem nauczyciela jest zdobycie wiedzy o danym uczniu. Można wyróżnić cztery metody umożliwiające poznanie ucznia, tj. obserwacja; informacje od ucznia uzyskane za pomocą pytań (ankieta, metoda socjometryczna, wywiad); analiza wytworów ucznia np. analiza rysunków, wypracowań; eksperyment.
Obserwacja jest podstawową metodą zbierania informacji o uczniach. „Polega ona na systematycznym rejestrowaniu zachowań ucznia i na dokonywaniu ich interpretacji. Uzyskaniu rzetelnych danych sprzyja przestrzeganie przez nauczyciela pewnych uniwersalnych warunków dotyczących prowadzenia obserwacji, takich jak: celowość, wybiórczość, planowość, dokładność i obiektywność. Celowość obserwacji polega na tym, że nauczyciel precyzyjnie określa, jakie zjawiska będą stanowiły jej przedmiot, np. całość zachowań ucznia, wybrane rodzaje jego zachowań, zachowania w określonych sytuacjach.” (op. cit. , s. 254.) Wybiórczość w obserwacji dotyczy konkretnych zachowań ucznia, które są ważne z uwagi na cel. Planowość obserwacji dotyczy określonego czasu obserwacji, sposobów obserwowania i ustalenia interpretacji spostrzeżeń. Obserwacja powinna być obiektywna. Nastawienia, postawy, oczekiwania nauczyciela nie mogą wpływać na tok obserwacji w żadnej fazie.
Wyróżniamy obserwację bierną i czynną. Obserwacja bierna dotyczy spontanicznych zachowań ucznia. Obserwacja czynna, kontrolowana wiąże się z wywołaniem prowokującej sytuacji.
Obserwację dzielimy na luźną, która jest stosowana w dowolnej sytuacji i obserwację pogłębioną, celową. Ma ona charakter wybiórczy ze względu na określony cel.
Metoda obserwacji ma swoje błędy m.in. błędy przedwczesnej interpretacji i powierzchowności. „Błąd przedwczesnej interpretacji polega na wydawaniu sądów i ocen, przypisywaniu intencji, itp. bez wystarczających podstaw w sferze faktów. Błąd powierzchowności wyraża się w interpretowaniu określonych zachowań ucznia bez wystarczającego wniknięcia w motywy jego działania.” (op. cit. , s. 256.)
Nauczyciel obserwację uczniów powinien stosować w różnych sytuacjach, np. na przerwie, w szkole i poza szkołą, w warunkach pozalekcyjnych. „Obserwacja zachowania się uczniów w różnych życiowych sytuacjach jest najbardziej naturalną metodą diagnostyczną, dostępną dla praktyków. Do tego typu obserwacji nauczyciel – wychowawca „może” mieć dużo okazji (...) „może” gdyż faktycznie (...) takich okazji jest raczej mało. Dzieje się tak za sprawą podającego systemu dydaktycznego, który wciąż dominuje w naszych szkołach, gdzie głównym zadaniem uczniów jest przyswajanie gotowych wiadomości i opanowywanie znanych dorosłym czynności. Natomiast zbyt rzadko uczniowie są stawiani w sytuacjach typowo twórczych, wymagających od nich inwencji, pomysłowości, dociekliwości, oryginalności, itp.” (W. Dobrołowicz: O badaniu zdolności i postaw twórczych uczniów. W: Aktywność twórcza dzieci i młodzieży. Red. S. Popek, Warszawa 1988, s. 185.)
Kolejną metodą poznawania ucznia jest bezpośrednia wypowiedź ucznia. Uczeń może wypowiedzieć się w wywiadzie z nim przeprowadzonym. Może wypełnić ankietę lub być poddany badaniu socjometrycznemu. Nauczyciel może zdobyć takie informacje jak posiadanie rodzeństwa, może poznać stosunek do nauki w klasach wcześniejszych dziecka, może poznać aspiracje, marzenia, plany dziecka itp. Stosowanie ankiety może być anonimowe, co wpływa na szczerość wypowiedzi. Ankieta daje możliwość szybkiego uzyskania informacji np. o opiniach, poglądach itp. większej grupy uczniów. Pytania w ankiecie muszą być zrozumiałe dla uczniów. Mogą być otwarte, zamknięte czy półotwarte.
Inną formą do ankiety jest forma wywiadu. „Zdobywanie informacji o uczniu w toku wywiadu, w porównaniu do ankiety, ma charakter dużo bardziej zindywidualizowany i osobisty.” (Z. Włodarski, A. Hankała: Nauczanie i wychowanie jako stymulacja rozwoju człowieka, Warszawa – Kraków 2004, s. 259.) Podczas wywiadu ważne jest aby nauczyciel był autentycznie zainteresowany wypowiedzią ucznia, aby wykazywał zrozumienie, życzliwość poprzez słowa, gesty. Poprzez wywiad nauczyciel zdobywa informacje o poglądach, postawach uczniów, o trudnościach i problemach w funkcjonowaniu szkolnym. Wyróżnia się wywiad swobodny i kierowany.
W wywiadzie swobodnym nauczyciel nie ma konkretnego planu zbierania informacji. Pytania są zadawane spontanicznie, podporządkowane tokowi rozmowy. Dominują pytania otwarte.
W wywiadzie kierowanym nauczyciel zadaje przygotowane wcześniej. Przeważają pytania zamknięte.
Wyróżniamy również wywiad mieszany, w którym widać postać ustruktyryzowaną lub nieustrukturyzową.
Podczas wywiadu nauczyciel noże obserwować zachowanie, ekspresję emocjonalną wychowanka. Stwarza to okazję do zdobywania dodatkowych informacji.
Kolejną jest metoda socjometrii. Polega ona na zadawaniu pytań uczniowi przez nauczyciela. Pytania te zachęcają uczniów do dokonywania pozytywnych czy negatywnych wyborów kolegów z tej samej klasy, co ma na celu wspólne przebywanie lub wykonywanie jakiejś czynności. „W szerszym kontekście analiz badania socjometryczne umożliwiają nauczycielowi poznanie struktury społecznej klasy, w różnych jej wymiarach (np. spójności), a także śledzenie dynamiki zmian, jakie zachodzą w jej obrębie. Obserwowanie dynamiki zmian wymaga powtarzania badań socjometrycznych w określonych odstępach czasu i porównywania kolejno uzyskanych wyników. W węższym kontekście analiz metoda socjometryczna stanowi cenne źródło wiedzy o pozycji społecznej, jaką zajmuje każdy z uczniów w klasie. W zależności od kryterium wyboru liczba uzyskanych wyborów przez danego ucznia świadczy ogólnie o jego popularności w zespole, a bardziej szczegółowo o sympatii, zaufaniu, prestiżu itp., jakim cieszy się wśród kolegów.” (op. cit. , s. 260.)
Kolejną metodą jest analiza wytworów ucznia, zalicza się tu wypowiedź pisemną ucznia. Wartościowe mogą być wypowiedzi autobiograficzne, opis swojego życia. Nauczyciel może zastosować technikę niedokończonych zdań. Istotnych informacji mogą dostarczyć rysunki i ich analiza.
„Pomocna w wychowaniu uczniów może być również znajomość przywództwa w klasie. Chodzi tu zwłaszcza o przywództwo nieformalne, czyli związane z nieformalnym nurtem życia klasy.” (M. Łobocki: Teoria wychowania w zarysie, Kraków 2004, s. 330.)

Bibliografia:
Dobrołowicz W.: O badaniu zdolności i postaw twórczych uczniów. W: Aktywność twórcza dzieci i młodzieży. Red. S. Popek, Warszawa 1988.
Łobocki M.: Teoria wychowania w zarysie, Kraków 2004.
Włodarski Z., Hankała A.: Nauczanie i wychowanie jako stymulacja rozwoju człowieka, Warszawa – Kraków 2004.