Zaburzenia lękowe u dzieci i dorosłych - ujęcie psychologiczne i kliniczne

Zaburzenia lękowe u dzieci i dorosłych – ujęcie psychologiczne i kliniczne

Wstęp

Lęk jest jedną z podstawowych emocji regulujących funkcjonowanie człowieka. W swojej adaptacyjnej formie stanowi mechanizm ostrzegawczy, który mobilizuje organizm do działania w sytuacji zagrożenia. Problem pojawia się jednak wówczas, gdy reakcja lękowa staje się nadmierna, długotrwała lub nieadekwatna do realnych okoliczności. W takich przypadkach może prowadzić do rozwoju zaburzeń lękowych, które znacząco obniżają jakość życia jednostki.

Zaburzenia lękowe należą do najczęściej diagnozowanych problemów psychicznych zarówno u dzieci, jak i dorosłych. W klasyfikacji diagnostycznej DSM-IV wyróżnia się między innymi zaburzenia paniki, agorafobię, fobie specyficzne, fobię społeczną, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne oraz zespół stresu pourazowego¹. Zjawiska te są złożone i wynikają z oddziaływania czynników biologicznych, psychologicznych oraz środowiskowych.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie mechanizmów powstawania zaburzeń lękowych, ich głównych objawów oraz możliwości terapeutycznych ze szczególnym uwzględnieniem doświadczeń rozwojowych i relacji rodzinnych.

Adaptacyjna funkcja lęku

Lęk w prawidłowym rozwoju psychicznym pełni istotną funkcję adaptacyjną. Pozwala dziecku rozpoznawać potencjalne zagrożenia oraz uczy unikania sytuacji niebezpiecznych. Reakcja lękowa mobilizuje organizm do działania poprzez aktywizację autonomicznego układu nerwowego, przygotowując jednostkę do reakcji „walki lub ucieczki”².

W rozwoju dziecka lęk pojawia się zwykle w momencie, gdy zaczyna ono rozumieć zależności między zdarzeniami i potrafi przewidywać możliwe konsekwencje swoich działań. W sytuacji realnego zagrożenia reakcja ta jest naturalna i korzystna. Problem pojawia się wtedy, gdy reakcja lękowa jest nieproporcjonalna do sytuacji lub występuje mimo braku obiektywnego zagrożenia. W takim przypadku lęk przestaje pełnić funkcję ochronną i może prowadzić do rozwoju zaburzeń psychicznych.

Wpływ stresu i doświadczeń życiowych

Jednym z najważniejszych czynników sprzyjających powstawaniu zaburzeń lękowych jest przewlekły stres. Szczególnie silne oddziaływanie mają wydarzenia związane z utratą bliskiej osoby, rozstaniem lub poczuciem osamotnienia. Doświadczenia te mogą prowadzić do utrwalenia poczucia zagrożenia i niepewności.

Lęk przed rozłąką z bliskimi osobami bywa często związany z wcześniejszymi doświadczeniami z dzieciństwa. W psychologii rozwojowej podkreśla się, że wczesne relacje z opiekunami kształtują podstawowe poczucie bezpieczeństwa oraz zdolność do regulowania emocji³. Zaburzenia w tej relacji mogą zwiększać podatność na rozwój zaburzeń lękowych w późniejszym okresie życia.

Zespół lęku napadowego

Jedną z form zaburzeń lękowych jest zespół lęku napadowego, określany również jako zaburzenie paniczne. Charakteryzuje się on nagłymi epizodami intensywnego lęku, które pojawiają się bez wyraźnej przyczyny i trwają zazwyczaj kilka minut.

Napadom paniki towarzyszą liczne objawy somatyczne, takie jak:

przyspieszone bicie serca,

pocenie się,

drżenie ciała,

zawroty głowy,

uczucie duszności,

poczucie utraty kontroli lub nadchodzącej katastrofy.

U wielu pacjentów zaburzenie to współwystępuje z agorafobią, czyli lękiem przed miejscami lub sytuacjami, z których trudno byłoby się wydostać w przypadku wystąpienia ataku paniki⁴. W konsekwencji osoby dotknięte tym problemem zaczynają unikać przestrzeni publicznych, podróży czy dużych skupisk ludzi.

Istotnym elementem tego zaburzenia jest również tzw. lęk antycypacyjny, polegający na ciągłym oczekiwaniu kolejnego napadu paniki.

Znaczenie doświadczeń z dzieciństwa

Badania psychologiczne wskazują, że wczesne doświadczenia rozwojowe mają istotny wpływ na późniejsze funkcjonowanie emocjonalne jednostki. Szczególnie ważną rolę odgrywa jakość relacji między dzieckiem a opiekunami.

Przemoc fizyczna lub seksualna, zaniedbanie emocjonalne czy częste rozstania z rodzicami mogą zaburzać proces kształtowania się bezpiecznej więzi. W konsekwencji dziecko może rozwinąć przekonanie, że świat jest miejscem nieprzewidywalnym i zagrażającym.

Zgodnie z teorią przywiązania brak stabilnej relacji z opiekunem może prowadzić do trudności w budowaniu zaufania oraz poczucia bezpieczeństwa w dorosłym życiu⁵.

Temperament jako czynnik ryzyka

Istotną rolę w powstawaniu zaburzeń lękowych odgrywają również cechy temperamentu. Niektóre dzieci wykazują tzw. behawioralne zahamowanie wobec nowości, czyli tendencję do reagowania silnym lękiem w nowych sytuacjach.

Dzieci o takim temperamencie są bardziej wrażliwe na bodźce środowiskowe i częściej poszukują wsparcia u opiekunów. Jeżeli jednak nie otrzymują wystarczającego poczucia bezpieczeństwa, ich podatność na rozwój zaburzeń lękowych może wzrosnąć.

Fobie – charakterystyka i objawy

Fobie należą do najczęstszych zaburzeń lękowych. Polegają na występowaniu silnego i irracjonalnego strachu przed określonym obiektem lub sytuacją.

Wyróżnia się trzy główne typy fobii:

agorafobię – lęk przed otwartymi przestrzeniami lub miejscami publicznymi,

fobie specyficzne – np. lęk przed zwierzętami, wysokością czy ciemnością,

fobię społeczną – lęk przed oceną i krytyką ze strony innych ludzi.

Objawy fobii mogą mieć charakter psychiczny oraz fizyczny. Do najczęściej obserwowanych należą:

objawy psychiczne:

intensywny strach i napięcie,

poczucie utraty kontroli,

drażliwość i panika.

objawy fizyczne:

kołatanie serca,

trudności z oddychaniem,

nudności,

zawroty głowy,

napięcie mięśniowe.

Zespół lęku uogólnionego

Zespół lęku uogólnionego charakteryzuje się przewlekłym i trudnym do kontrolowania niepokojem utrzymującym się przez co najmniej sześć miesięcy. Osoby cierpiące na to zaburzenie nieustannie zamartwiają się o przyszłość, zdrowie, finanse czy bezpieczeństwo swoich bliskich.

Lęk ten można porównać do „wierzchołka góry lodowej”. Widoczne objawy są często jedynie powierzchownym przejawem głębszych konfliktów emocjonalnych. Dlatego w procesie diagnostycznym niezwykle istotne jest zrozumienie psychologicznych mechanizmów stojących u podstaw zaburzenia.

Lęk separacyjny u dzieci

Lęk separacyjny jest szczególnie charakterystyczny dla okresu dzieciństwa. Polega on na intensywnym strachu przed oddzieleniem od rodziców lub domu rodzinnego.

Objawia się m.in.:

silnym niepokojem podczas rozstania z opiekunem,

obawami o bezpieczeństwo rodziców,

koszmarami nocnymi,

trudnościami z zasypianiem,

objawami somatycznymi, takimi jak bóle brzucha czy głowy.

Źródłem tego typu lęku mogą być wczesne doświadczenia braku bezpieczeństwa lub niestabilności w relacji z opiekunami.

Metody terapii zaburzeń lękowych

Leczenie zaburzeń lękowych opiera się przede wszystkim na oddziaływaniach psychoterapeutycznych. Najczęściej stosowaną metodą jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), której celem jest zmiana nieadaptacyjnych schematów myślenia oraz zachowania.

W pracy terapeutycznej wykorzystuje się także:

psychoedukację dzieci i rodziców,

psychoterapię indywidualną,

psychoterapię grupową,

terapię rodzinną,

trening umiejętności społecznych,

techniki relaksacyjne i oddechowe.

Istotnym elementem terapii jest również nauka akceptacji emocji oraz rozwijanie konstruktywnego dialogu wewnętrznego.

Zakończenie

Zaburzenia lękowe stanowią złożony problem psychologiczny, którego źródła można odnaleźć zarówno w czynnikach biologicznych, jak i w doświadczeniach rozwojowych jednostki. Szczególną rolę odgrywa jakość relacji z opiekunami we wczesnym dzieciństwie oraz zdolność do budowania poczucia bezpieczeństwa.

Współczesna psychologia i psychiatria dysponują jednak skutecznymi metodami terapeutycznymi, które pozwalają osobom cierpiącym na zaburzenia lękowe odzyskać równowagę emocjonalną i poprawić jakość życia.

Przypisy

American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Washington 1994.

R. J. Davidson, K. R. Scherer, H. H. Goldsmith, Handbook of Affective Sciences, Oxford University Press, 2003.

J. Bowlby, Attachment and Loss, New York 1982.

D. H. Barlow, Anxiety and Its Disorders, New York 2002.

M. Ainsworth, Patterns of Attachment, Hillsdale 1978.