Teoretyczne podstawy animacji

Termin „animacja” pojawił się w latach sześćdziesiątych w literaturze francuskiej. Różni działacze, badacze francuscy zajmujący się życiem społeczno – kulturalnym animacji nadawali rozmaite znaczenie. „Jedni byli zdania, że animacja jest to kierunek działania wśród ludzi i z ludźmi, które ma na celu ułatwienie jednostce oraz grupie udziału w bardziej aktywnym i twórczym życiu poprzez lepsze zrozumienie przemian, łatwiejsze porozumiewanie się z innymi, współudział z innymi w ożywianiu środowiska.” (J. Kargul, Animacja społeczno – kulturalna, W: Pedagogika społeczna. Red: T. Pilch, I. Lepalczyk, Warszawa 1995, s. 273.) Zwolennicy takiego rozumienia animacji byli zdania, że oddziaływania animacyjne są kierowane na szerokie masy. Jest to działalność intensywna kierowana na jednostki oraz małe grupy osób, od których oczekuje się aktywności. To twórcza działalność skierowana na aktywizowanie społeczności.
Animację rozumiano traktując ją „jako metodę działania, metodę pracy kulturalnej i społeczno – wychowawczej. Owa metoda polega na stymulacji do aktywnego zachowania zarówno zbiorowości terytorialnej (społeczności lokalnej), jak i małej grupy, do działania mającego na celu ulepszanie życia społecznego środowiska poprzez ukazywanie wizji owych ulepszeń i stymulowanie ludzi do ich realizacji, bądź też działania wydobywające występujące potrzeby, zainteresowania, motywacje wśród członków danej grupy społecznej, indywidualnych osób.” (Tamże, s. 273.)
Animacja to również proces, poprzez który następuje odkrywanie w sobie sił twórczych, możliwości kreacyjnych, działań ekspresyjnych. Animacja to proces odkrywania siebie.
W Niemczech według H. W. Opaschowskiego pojęcie animacji ma szeroki zakres i można go odnieść do: „celu – jakim jest ożywienie, pobudzanie oraz motywowanie jednostek i grup do ujawniania i rozwijania swych utajnionych zdolności i możliwości; metody – motywowania, inicjowania i rozwijania jednostek oraz aktywności grup społecznych; procesy – ożywiania, doradzania i prowadzenia działalności społeczno – kulturalnej; działań – w zakresie aktywizowania i koordynowania, inicjowania i prowadzenia szeroko pojętej działalności społeczno – kulturalnej.” (Tamże, s. 274.)
W niektórych znaczeniach termin animacja jest równoznaczny z polskim terminem aktywizacja.
Aby aktywizacja, animacja była kompletnie i mądrze realizowana potrzebny jest animator. „Animator to ten podmiot, który spontanicznie, bądź z racji pełnionej funkcji ożywia środowisko, rozbudza pożądanie wiedzy, wpływa na rozwój różnorodnych zainteresowań, rozumie też i docenia wagę nauczania i wychowania w życiu jednostki i społeczeństwa oraz ma świadomość własnej roli społecznej. (...) We Francji rola animatora upodabnia się do wykonywania czynności zarówno nauczyciela, wychowawcy, jak i organizatora i jest to rola przemienna w zależności od grup i jednostek, z którymi animator współpracuje. (...) Praca animatora niewątpliwie ma charakter twórczy.” (Tamże, s. 288.)
Aby pełnić funkcję animatora należy spełniać określone kompetencje, np. animatorem czuje się ten, kto uważa się kompetentnym w działalności, którą prowadzi. Zakres zadań animatora też jest szeroki. „Animator to pracownik społeczny, który ma za zadanie ożywiać bardzo różnorodną działalność wychowawczą, kulturalną lub sportową mając na celu edukację globalną i permanentną, która pociąga za sobą uznanie jakiejś dziedziny wychowania powszechnego.” (Tamże, s. 289.) Często animatora identyfikuje się z wychowawcą.
Animacja społeczno – kulturalna i jej miejsce w społecznościach lokalnych widać szczególnie w środowisku szkolnym. Animator – wychowawca kształtuje m.in. wrażliwość estetyczną dzieci i młodzieży poprzez wychowanie do sztuki i przez sztukę. Pobudza do aktywności twórczej swych podopiecznych.
Wychowanie przez sztukę i do sztuki jest okazją do kształtowania kompetencji wielorakich u uczniów w wieku wczesnoszkolnym.
Istotę wychowania do sztuki stanowi kształtowanie estetycznej kultury człowieka. Kształtowanie jego wrażliwości, jego stosunku do różnych zjawisk i wartości estetycznych, które występują w świecie natury jak i w kręgu ludzkich poczynań.
Natomiast wychowanie przez sztukę polega na kształtowaniu dzięki bogactwu sztuki określonych postaw moralnych i umysłu człowieka, również jego stosunku do świata, ludzi i siebie samego. Wychowanie przez sztukę to budzenie zainteresowań i rozwijanie zdolności twórczych oraz wyobraźni. „W realiach współczesnej szkoły (...) konieczne jest komplementarne traktowanie obu tych form i umożliwienie uczniom wcielania się w rolę odbiorców i twórców sztuki.” (I. Wendreńska, Wychowanie przez sztukę i do sztuki okazją do kształtowania kompetencji wielorakich u uczniów niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym. W: Oblicza sztuki dziecka w poszukiwaniu istoty ekspresji. Red. K. Krasoń i B. Mazepa-Domagała, Katowice - Mysłowice 2007, s. 368.) Procesowi kształtowania kluczowych kompetencji u dzieci służy wychowanie przez sztukę i do sztuki. Kompetencje wielorakie to „odpowiedni zakres wiedzy i umiejętności lingwistycznych (językowych), muzycznych, logiczno – matematycznych, przyrodniczych, wizualno – przestrzennych, cielesno – kinestetycznych, interpersonalnych, intrapersonalnych oraz egzystencjalnych.” (Tamże, s. 368.) Istotne jest umożliwienie dzieciom kontaktu ze sztuką dawną i współczesną. Należy organizować spotkania, zajęcia, które służą odbiorowi treści tj. czytelnictwo, udział w spektaklach, koncertach, seansach filmowych, zwiedzanie galerii, spotkania z twórcami sztuki. Należy inicjować działania twórcze, takie jak: muzykowanie, śpiew, taniec, rękodzieło itp. Obcowanie ze sztuką pokazuje dzieciom bogactwo dźwięków, linii, kształtów, barw, form, faktur. Wzbogaca doświadczenia percepcyjne, motoryczne oraz społeczno – emocjonalne. Organizując różne formy aktywności należy uwzględnić potrzeby i zainteresowania każdego z dzieci.
Jednym z pól działania będzie umuzykalnienie uczniów, gdyż muzyka pozwala im odkrywać, wyrażać siebie, własne emocje. Należy umożliwić uczniom przeżywanie muzyki, jak i ruch przy muzyce, muzykowanie głosem czy z wykorzystaniem instrumentów. Zabawy i ćwiczenia z tego zakresu umożliwiają dzieciom: „nabywanie orientacji w schemacie własnego ciała, otoczeniu, odkrywanie relacji ciało – przestrzeń, rozpoznawanie kierunków ruchu, stosunków przestrzennych, usprawnienie sfery motorycznej, rozwój mowy, kształtowanie właściwych stosunków interpersonalnych z rówieśnikami i osobami dorosłymi.” (Tamże, s. 370.)
Wychowanie estetyczne służy poznawaniu rzeczywistości jak i moralnemu wychowaniu człowieka. Wychowanie estetyczne to między innymi wychowanie przez sztukę.
„Sztuka jest podręcznikiem życia, który pobudza i niepokoi, zmusza do myślenia, działa na umysł i wyobraźnię równocześnie, zaostrza ciekawość zarówno w stosunku do świata, jak i w stosunku do samego siebie, wymaga samodzielności, krytycyzmu, wrażliwości, towarzyszy samokształceniu i samopoznaniu człowieka.” (I. Wojnar, Sztuka jako podręcznik życia, Warszawa 1984, s. 12.)
Biorąc pod uwagę dzieła sztuki można powiedzieć, że „wówczas, gdy są właściwe i wnikliwe percypowane, rozumiane, doznawane i przeżywane przez odbiorców, przyczyniają się do kształtowania ich świadomości i osobowości w wymiarze estetycznym, czyli w zakresie wartości estetycznych.” (S. Szuman, O sztuce i wychowaniu estetycznym, Warszawa 1990, s. 96.) W praktyce wychowania estetycznego dzieci, zastosowanie znajduje metoda polegająca na wychowaniu i kształceniu odbiorców sztuki umiejących we wnikliwy sposób oraz pogłębiony sposób rozumieć oraz przeżywać utwory wielkich artystów między innymi rzeźbiarzy, malarzy, architektów, muzyków, powieściopisarzy itp. Odbiorcy sztuki dzięki temu stają się zdolni odnosić się do sztuki z miłością i szacunkiem jak i z pragnieniem poznawania i przeżywania dzieł sztuki. Ta metoda wprowadza wychowanków w kulturę artystyczną i daje im możliwość korzystania z wartości oraz dóbr tej kultury.
Druga metoda praktykowana w wychowaniu estetycznym polega na pobudzaniu, pielęgnowaniu i rozwijaniu twórczej aktywności wychowanków. Aktywność może wynikać z własnej chęci wychowanka tzw. samorodna i swobodna, bądź też może być inicjowana przez nauczyciela. Kierowana i rozwijana przez niego. Małe dzieci lubią rysować, malować jak też śpiewać i tańczyć. Znajdują w tym satysfakcję. Dzieci również odtwarzają i naśladują dorosłych, ale uaktywnia się także ich własna pomysłowość i twórczość. To, co tworzą dzieci w swojej swobodnej twórczości ma wyraz indywidualnego piękna, urok naiwnej, ale szczerej twórczości.
Dzieła stworzone przez wybitnych artystów pobudzają dzieci do wypróbowania własnych możliwości twórczych w różnych dziedzinach i gałęziach sztuki. „Popieranie twórczości dzieci (...) spełnia w estetycznym wychowaniu społeczeństw doniosłą rolę. Poprzez twórczość własną zdobywają oni bowiem takie doświadczenia w zakresie tego, jak się rodzi, powstaje i jak stopniowo kształtuje się utwór plastyczny, muzyczny czy literacki itp., jakiego nie sposób zdobyć, gdy się tylko ogląda gotowe dzieła malarzy lub czyta drukowane już utwory pisarzy, bądź słucha utworów muzycznych rozmaitych kompozytorów.” (Tamże, s. 97.) Zdobywając doświadczenie analogicznie przez własną twórczość można zdobyć jakieś wyobrażenie i pojęcie na temat powstawania wybitnego dzieła znanego artysty.
W wychowaniu estetycznym należy dzieci kształcić i rozwijać ich umiejętności w rysowaniu i malowaniu. Należy rozwijać ich umiejętności w tańcu i śpiewie oraz graniu na instrumentach. Ważne jest branie udziału przez dzieci w teatrze. W wychowaniu estetycznym należy uzdolnić wychowanków do korzystania z dóbr kultury artystycznej, rozwijać, wzbogacać i pogłębiać ich osobowość. Aby wychowanek mógł zrozumieć dzieło artystyczne dużą rolę odegra tu przedstawienie mu go przez wychowawcę. Dzieło dziecku należy przedstawić stopniowo, wnikliwie, rzeczowo, subtelnie i umiejętnie tak, aby piękno danego utworu zostało odczute przez dziecko i zrozumiane. Celem wychowania przez sztukę jest rozwinięcie w odbiorcach umiejętności rozumienia, poznawania i przeżywania dzieł sztuki.
Sztuka pełni funkcję wychowawczą według pedagogów i estetyków oraz wielu innych autorów „dzieła sztuki nie tylko budzą i aktualizują w odbiorcach przeżycia estetyczne, oddziałując na nich artystyczną i estetyczną wartością, lecz stanowią (...) istotny czynnik moralnego, społecznego i światopoglądowego wychowania ludzi.” (Tamże, s. 99.) Istnieją jednak dzieła, które mogą wprowadzać dysharmonię. Taki przypadek może pojawić się w tendencyjnych utworach artystycznych. Dzieło sztuki może mieć tylko wartość estetyczną bez przekazu moralnego, czy kształtującego światopogląd. „Wychowawcza funkcja sztuki” a „wychowanie przez sztukę” nie pokrywa się. „Wychowanie przez sztukę stanowi celowo zorganizowaną czynność pedagogiczną podjętą przez wychowawców, aby uwrażliwić wychowanków na piękno sztuki i pokierować ich czynnościami zmierzającymi do poznania i zrozumienia dzieł sztuki oraz osobistego doznania i doświadczenia wartości tych dzieł.” (Tamże, s. 101.) Dla odbiorów jeszcze nie wrażliwych na piękno i wielkość sztuki np. dzieci, które nie umieją jeszcze rozpoznać czy zrozumieć głębszej wartości dzieła są potrzebne czynności wychowawcze wykwalifikowanych wychowawców. Zabiegi i celowe wyjaśnienia nauczyciela nazywamy wychowaniem przez sztukę. „W każdym procesie wychowania przez sztukę jest zatem niezbędna obecność samego dzieła i jego oddziaływanie na wychowanków.” (Tamże, s. 101.)
Wychowanie przez sztukę jest procesem. W procesie tym bierze udział wychowawca, wychowanek i świat rzeczywisty, w szczególności świat cywilizacji i kultury. Ten świat stanowi treść działalności wychowawczej. Świat cywilizacji i kultury dostarcza nowe dzieła sztuki. Aby zrozumieć, doznać wrażeń estetycznych danego utworu artystycznego należy obcować bezpośrednio z danym utworem.
Bezpośredniego oglądania lub słuchania utworu sztuki nie sposób zastąpić słownym opisem. „Tylko jako bezpośrednio dane i obecne oraz (...) konkretnie się komuś prezentujące, widzialne dla niego lub słyszalne w zakresie wszystkiego, co zawiera i obejmuje – dzieło sztuki ma moc estetycznego oddziaływania na odbiorcę.” (Tamże, s. 109.) Kilkakrotne pokazywanie działa sztuki wychowankom pozwala zrozumieć im lepiej przesłanie danego dzieła, dostrzec nowe rzeczy, przesłania. Pozwala wpatrzyć się w dzieło i zapoznać, pozwala na głębsze wniknięcie w jego istotę, na przyswojenie go sobie. Mówiąc o wychowaniu przez sztukę należałoby przypomnieć słowa Stefana Szumana mówiące, iż „w wychowaniu obowiązuje powszechnie zasada, że o wartości danego sposobu kształcenia i wychowania można się przekonać jedynie dzięki poznaniu osiągniętych wyników.” (Tamże, s. 111.)
„Świadoma percepcja i obcowanie ze sztuką, poznawanie środków wyrazu plastycznego, działania twórcze, zainteresowanie otoczeniem i świadomość obecności przedmiotów wokół człowieka kształtują jego postawę estetyczną. (...) Warunkiem efektywności procesu kształtowania postawy estetycznej jest integracja oddziaływań edukacyjnych.” (M. Uberman, Edukacja estetyczna w koncepcjach andragogicznych, W: Edukacja i animacja społeczno – kulturalna dorosłych (diagnoza – potrzeby – prognozy). Red: A. Horbowski, J. Potoczny, Rzeszów 2007, s. 424.)
Wychowanie przez sztukę kształtuje m.in. człowieka kulturalnego. „Bycie człowiekiem kulturalnym to specyficzna cecha lub zdolność świadomego uczestniczenia w kulturze powiązana z intencją optymalizowania tej zdolności. Ideał kultury osobistej jest docelowo zorientowanym wzorcem doskonalenia i harmonizowania działań kulturalnych, któremu służy splot świadomych usiłowań człowieka.” (A. Tyszka, Interesy i ideały kultury, Warszawa 1987, s. 219.)

Bibliografia:
Kargul J., Animacja społeczno – kulturalna, W: Pedagogika społeczna. Red: T. Pilch, I. Lepalczyk, Warszawa 1995.
Szuman S., O sztuce i wychowaniu estetycznym, Warszawa 1990.
Tyszka A., Interesy i ideały kultury, Warszawa 1987.
Uberman M., Edukacja estetyczna w koncepcjach andragogicznych, W: Edukacja i animacja społeczno – kulturalna dorosłych (diagnoza – potrzeby – prognozy). Red: A. Horbowski, J. Potoczny, Rzeszów 2007.
Wendreńska I., Wychowanie przez sztukę i do sztuki okazją do kształtowania kompetencji wielorakich u uczniów niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym. W: Oblicza sztuki dziecka w poszukiwaniu istoty ekspresji. Red. K. Krasoń i B. Mazepa-Domagała, Katowice - Mysłowice 2007.
Wojnar I., Sztuka jako podręcznik życia, Warszawa 1984.