Między ekranem a wyobraźnią. Znaczenie narracji bajkowej w rozwoju dziecka przedszkolnego w dobie cyfryzacji

„Między ekranem a wyobraźnią: Znaczenie narracji bajkowej w rozwoju dziecka w dobie cyfryzacji”
Cel:
Artykuł ma na celu analizę roli narracji bajkowej w rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym w kontekście dynamicznie postępującej cyfryzacji.
Metody: 
Tekst opiera się na analizie literatury przedmiotu z zakresu pedagogiki mediów oraz psychologii rozwojowej, ze szczególnym uwzględnieniem nurtu bajkoterapii.
Wyniki i wnioski: 
W artykule wykazano, że tradycyjny świat bajek stanowi niezbędną przeciwwagę dla cyfrowego przebodźcowania. Podczas gdy media cyfrowe często prowadzą do bierności poznawczej, klasyczna bajka stymuluje wyobraźnię, rozwija empatię i buduje odporność psychiczną dziecka. Wnioski wskazują na konieczność zachowania balansu między technologią a literaturą tradycyjną oraz podkreślają kluczową rolę dorosłego jako przewodnika w świecie wartości.

Współczesne dzieciństwo nierozerwalnie wiąże się z obecnością technologii cyfrowych, które zdominowały przestrzeń domową i edukacyjną. W świecie zdominowanym przez szybko zmieniające się obrazy, interaktywne gry i algorytmy podsuwające gotowe treści, tradycyjny świat bajek może wydawać się niektórym reliktem przeszłości. Jednak wnikliwa analiza potrzeb rozwojowych dziecka w wieku przedszkolnym prowadzi do zgoła odmiennych wniosków. To właśnie teraz, w dobie wszechobecnej digitalizacji, rola bajki – zarówno tej czytanej, jak i opowiadanej – staje się ważniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.
Bajka nie jest jedynie formą rozrywki; Czytanie dzieciom zarówno w środowisku przedszkolnym jak i rodzinnym sprzyja prawidłowemu budowaniu systemu wartości u dziecka oraz strukturyzowanie świata wartości. Częste i regularne czytanie dzieciom bajek, baśni pozwala im na lepsze orientowanie się w tym jakie postawy społeczne są akceptowalne a jakie nie. Co szczególnie ważne, czytanie pozwala dzieciom także poznać w sposób dla nich bezpieczny zagrożenia czyhające
w świecie zewnętrznym. Wiek przedszkolny to niezwykle istotny okres w życiu dziecka. W tym okresie kształtuje się jego osobowość, zdobywa on nowe doświadczenia i umiejętności, a także jest to okres, w którym zachodzą procesy rozwojowe w szczególności w obszarze emocjonalno-społecznym, np. okres adaptacyjny w przedszkolu jest dla dziecka nie rzadko stresem i wiąże się
z różnorodnymi trudnościami. Dlatego też, bardzo ważne jest wspieranie dziecka w rozwoju odporności emocjonalnej. Stosowanie bajkoterapii w przedszkolu to doskonały sposób na budowanie empatii i kompetencji społecznych. Wspólna analiza losów bohatera uczy dzieci, że strach czy smutek nie są powodem do wstydu, a każdy problem ma rozwiązanie. Dzięki metaforze, która stanowi trzon baśniowej narracji, dziecko zyskuje narzędzia do nazywania własnych przeżyć, co w przyszłości chroni je przed kryzysami psychicznymi i pomaga zachować równowagę w coraz bardziej złożonym, technologicznym świecie. Bajki relaksacyjne, terapeutyczne odprężają
i poprawiają samopoczucie dziecka, pomagają mu pokonać lęk i trudności. W przeciwieństwie do dynamicznych animacji, które często epatują humorem sytuacyjnym lub agresją, bajki terapeutyczne skupiają się na wewnętrznym świecie dziecka. Ich siła tkwi
w mechanizmie identyfikacji z bohaterem – postać literacka boryka się z podobnym problemem co mały czytelnik (np. lękiem przed ciemnością, brakiem akceptacji czy rozwodem rodziców), ale dzięki wsparciu innych postaci i własnej odwadze znajduje rozwiązanie. Bajkoterapia wyrasta na jedno z najskuteczniejszych narzędzi wspierających dobrostan przedszkolaka. W kontekście cyfryzacji bajkoterapia pełni rolę "wentyla bezpieczeństwa". Pozwala dziecku zatrzymać się
i w kontrolowanych warunkach, pod opieką dorosłego, przeżyć emocje, które w świecie gier
czy szybkich bajek wideo są często tłumione lub pomijane.

Według M. Molickiej walory terapeutyczne bajek i baśni dla dziecka w wieku przedszkolnym:
- pomaga zrozumieć własne trudności,
- pokonać lęki, strach i słabości,
- dostarcza dobrych wzorców postępowania,
- wskazuje co jest dobre, a co złe,
- pomaga budować obraz samego siebie.
Nie można nie wspomnieć, że czytanie bajek poszerza także rozwój poznawczy dziecka w wieku przedszkolnym. Według B. Bettelheim „Baśń to elementarz, z którego dziecko uczy się czytać we własnym umyśle, elementarz napisany w języku obrazów. Jest to jedyny język, dzięki któremu możemy rozumieć siebie i innych, zanim dojrzejemy intelektualnie”. Podczas słuchania tekstu literackiego mózg przedszkolaka zmuszony jest do intensywnej pracy – musi przekształcić kod językowy na obrazy mentalne. Proces ten, zwany wizualizacją, jest fundamentem rozwoju wyobraźni i myślenia abstrakcyjnego. W przeciwieństwie do tego, bajka cyfrowa serwuje gotowe wzorce wizualne, czyniąc z dziecka biernego konsumenta cudzych wizji. Brak konieczności „dopowiadania” sobie świata przedstawionego w wyobraźni może prowadzić do osłabienia kreatywności oraz mniejszej elastyczności poznawczej w późniejszych etapach edukacji. Taka dynamika wywołuje u dziecka stan silnego pobudzenia. Taka forma przekazu drastycznie skraca czas na refleksję i zrozumienie sensu opowieści. Tymczasem bajka tradycyjna oferuje tzw. „pauzę poznawczą”. Czytający rodzic lub nauczyciel intuicyjnie dopasowuje tempo do możliwości dziecka, pozwalając mu na zadawanie pytań, analizę motywacji bohaterów i wspólne przeżywanie dylematów moralnych. To właśnie w tych momentach zatrzymania buduje się umiejętność koncentracji oraz rozumienie związków przyczynowo-skutkowych.
W drodze obserwacji podczas pracy z dziećmi, zbyt długa i częsta ekspozycja ekranowa sprawia, że dzieci mają trudności z utrzymaniem koncentracji uwagi na zadaniach statycznych, takich jak słuchanie czytanki czy układanie klocków. Bajki cyfrowe angażują uwagę mimowolną (reaktywną). Przez to dzieci rzadziej trenują uwagę celową, niezbędną później do nauki w szkole. Kluczowa różnica między bajką czytaną a jej cyfrowym odpowiednikiem tkwi w charakterze aktywności poznawczej dziecka. Nie sposób pominąć również wymiaru relacyjnego, który w dobie cyfryzacji nabiera szczególnej wartości. Wspólna lektura książki to sytuacja społeczna oparta na bliskości, kontakcie wzrokowym i współdzieleniu emocji. Ekran, mimo swojej atrakcyjności, pozostaje barierą – dziecko wchodzi w interakcję z martwym urządzeniem, co sprzyja izolacji. Podczas gdy bajka cyfrowa często dostarcza jedynie powierzchownej rozrywki, bajka czytana przez opiekuna staje się bezpiecznym pomostem do rozmowy o trudnych emocjach, lękach czy wartościach, budując tym samym fundamenty inteligencji emocjonalnej, której nie zastąpi żaden, nawet najbardziej zaawansowany algorytm.
Podczas gdy media cyfrowe często prowadzą do przebodźcowania i bierności poznawczej, klasyczna narracja bajkowa zaprasza dziecko do aktywnego współtworzenia rzeczywistości w obrębie własnej wyobraźni. W niniejszym artykule podjęłam próbę analizy, w jaki sposób kontakt z literaturą bajkową chroni dobrostan psychiczny przedszkolaka oraz jaką rolę pełni w procesie wychowawczym, stanowiąc niezbędną przeciwwagę dla dynamicznego, lecz często powierzchownego świata cyfrowego.

Podsumowanie i wnioski
Analiza roli świata bajek w rozwoju dziecka przedszkolnego prowadzi do jednoznacznego wniosku: w dobie postępującej cyfryzacji tradycyjna narracja nie tylko nie traci na znaczeniu, ale staje się niezbędnym czynnikiem chroniącym prawidłowy rozwój psychofizyczny dziecka. Choć media cyfrowe oferują atrakcyjną wizualnie rozrywkę, to właśnie klasyczna bajka – czytana, opowiadana
i przeżywana wspólnie z dorosłym – dostarcza dziecku narzędzi do budowania wewnętrznej stabilności, których nie jest w stanie zapewnić żaden algorytm. Z przeprowadzonych rozważań płyną następujące wnioski dla praktyki pedagogicznej i wychowawczej:
- Regularny kontakt z literaturą bajkową stanowi skuteczną przeciwwagę dla przebodźcowania wysokimi technologiami, ucząc dziecko koncentracji, cierpliwości i uważności.
- Poprzez mechanizmy identyfikacji i metafory, bajkoterapia buduje odporność psychiczną dziecka, dostarczając mu gotowych strategii radzenia sobie z lękiem i trudnymi emocjami w realnym świecie.
- Żadne urządzenie nie zastąpi relacji towarzyszącej wspólnemu czytaniu. To dorosły pełni rolę mediatora między tekstem a dzieckiem, pomagając mu selekcjonować treści i integrować płynące
z nich nauki moralne.
- Wyzwaniem dla współczesnego wychowania nie jest całkowita eliminacja mediów cyfrowych, lecz zachowanie zdrowej proporcji, w której tradycyjna książka pozostaje głównym punktem odniesienia w kształtowaniu wyobraźni.
Uważam, że świat bajek w dobie cyfryzacji pełni rolę „bezpiecznej przystani”. Inwestycja w czas spędzony na wspólnej lekturze to nie tylko dbałość o rozwój językowy czy poznawczy, ale przede wszystkim budowanie silnego fundamentu emocjonalnego, który pozwoli dziecku świadomie
i bezpiecznie poruszać się w coraz bardziej technologicznym świecie przyszłości.
Myślę, że zarówno wśród nauczycieli jak i rodziców – można wywnioskować, że czytanie dzieciom odgrywa znaczącą rolę w procesie dydaktyczno-wychowawczym dzieci.
„Jeśli chcecie, by wasze dzieci były inteligentne, czytajcie im bajki. Jeśli chcecie, by były bardziej inteligentne, czytajcie im więcej bajek”. – Albert Einstein.

Bibliografia:
• Baluch A. „Książka jest światem”. O literaturze dla dzieci małych oraz dla dzieci starszych i nastolatków, Kraków 2005
• Bettelheim, B. „Cudowne i pożyteczne”. O znaczeniach i wartościach baśni. Warszawa 1985r
• Chęcińska U. „Baśń była na początku”, Szczecin 2003
• Cieślikowski, J. „Literatura i podkultura dziecięca”. Wrocław 1985, wyd. Ossolineum.
• Cieszyńska – Rożek J., „Wpływ wysokich technologii na rozwój poznawczy dzieci w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym”
• Dębski, M. „Wpływ nadużywania nowych technologii na rozwój dziecka”. (Zasoby Fundacji Dbam o Mój Zasięg dostarczają aktualnych danych o higienie cyfrowej), (2013).
• Ippoldt, L. (2011). Bajka terapeutyczna w pracy z przedszkolakami. „Biblioterapeuta”, nr 4. (Warto poszukać tego artykułu, gdyż zawiera scenariusze dotyczące uzależnienia od telewizji i komputera).
• Jaszczyk A., Kochaniak B., Czarodziejski Pyłek – czyli metafora i bajka we wspomaganiu rozwoju małego dziecka, Kraków 2006
• Kwiatkowska M., „Podstawy pedagogiki przedszkolnej”, Warszawa 1985
• Molicka, M. „Bajki terapeutyczne” 2022r., wyd. Media Rodzina.
• Molicka, M. „Bajkoterapia”. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie 2018, wyd. Media Rodzina.
• Przetacznikowa M., Makieło-Jarża G. „Psychologia rozwojowa”, Warszawa 1974
• M. Tyszkowa, „Baśń i jej recepcja przez dzieci”, H. Skrobiszewska „Baśń i dziecko”, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1978. 
• Spitzer M., Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci, przeł. A. Lipiński, Wydawnictwo Dobra Literatura, Słupsk 2013.
• Zawadzka, E., Rawa-Kochanowska, A. „Magiczny świat baśni i bajek” - Metafory i symbole w procesie wspomagania dziecka w rozwoju. Warszawa 2015, wyd. Difin.
Wykaz artykułów:
• Domagała, M. „Znaczenie czytania bajek dla rozwijania wrażliwości dziecka w opinii nauczycieli wychowania przedszkolnego”. KULTURA – PRZEMIANY – EDUKACJA, 2022r, 10, 134–144.