Praca z dzieckiem z dysfunkcją wzroku aspekcie etyki zawodu tyflopedagoga

Uczniowie z uszkodzonym wzrokiem mają odmienne możliwości edukacyjne, i w związku z tym wymagają zapewnienia specjalnych warunków dla uzyskania pełnego rozwoju zarówno psychofizycznego jak i społecznego. Najważniejszym aspektem jest jednak przygotowanie dziecka do funkcjonowania w środowisku ludzi widzących.
Tyflopedagogika to dział pedagogiki specjalnej zajmujący się wychowaniem, edukacją, terapią oraz rehabilitacją osób niewidomych i słabowidzących. Z racji głębokiego wpływu dysfunkcji wzroku na orientację przestrzenną, samodzielność oraz procesy poznawcze, relacja między tyflopedagogiem, a uczniem ma charakter wyjątkowo głęboki i opiera się na dużym poziomie zaufania. Jednym z warunków, decydujących o powodzeniu edukacji włączającej, jest aktywne uczestniczenie w tym procesie dobrze przygotowanego nauczyciela, który powinien mieć nie tylko wiedzę teoretyczną lecz także znać zasady nauczania dziecka z dysfunkcją wzroku.
Koncept pedagogiczny podkreślający z jednej strony specyfikę okoliczności osób z dysfunkcją wzroku w świecie osób widzących , a z drugiej strony dążący do ogólnej integracji musi:
 Akceptować odmienne formy życia i istnienia jako niezbędne dla gatunku ludzkiego
 Szanować ogół predyspozycji każdego człowieka; szanować inność jako coś „dopuszczalnego”.
 Stosować podejście integracyjne do problemu niepełnosprawności
 Traktować spostrzeganie, uczenie się, przeżywanie, doświadczanie jako procesy autopojetyczne, to znaczy procesy samotworzenia, na które nie ma się bezpośredniego wpływu.
 Uznać, że system pedagogiki specjalnej lub rewalidacyjnej opiera się na celowym działaniu, bez uwzględniania wspólnych obszarów przyczyn i skutków , a co za tym idzie bez możliwości planowania podejmowanych działań. W konsekwencji może zatem być więcej działań nieplanowanych co planowanych. Opinie na temat efektów i rezultatów są, tak samo jak i diagnozy, subiektywne. ( R.Walthes, Tyflopedagogika, wyd. GWP, Gdańsk 2007, str 77.)
Oprócz ogólnych zasad etyki pedagogicznej, tyflopedagog w swoim codziennym warsztacie pracy musi stosować specyficzne zasady, które wynikają bezpośrednio z charakteru dysfunkcji wzroku podopiecznych:
• Zasada poszanowania autonomii i podmiotowości: Tyflopedagog nie podejmuje decyzji za wychowanka, lecz stwarza warunki do podejmowania autonomicznych wyborów. Trening orientacji przestrzennej czy nauka czynności dnia codziennego mają na celu zbudowanie jak największej niezależności, a nie uzależnienie podopiecznego od pomocy terapeuty.
• Zasada rzetelności zawodowej i kompetencji: Warsztat tyflopedagoga wymaga ciągłego doskonalenia. Praca z alfabetem Braille'a, tyflotechnologiami, nowoczesnymi powiększalnikami czy pismem punktowym nakłada na specjalistę obowiązek ciągłej aktualizacji wiedzy, aby dostarczać podopiecznemu najskuteczniejszych narzędzi rozwoju.
• Zasada indywidualizacji i elastyczności: Obywatel niewidomy od urodzenia, osoba ociemniała czy dziecko słabowidzące posiadają zupełnie odmienne potrzeby psychofizyczne. Etyczna postawa pedagoga wymaga porzucenia schematów i dostosowania metod terapeutycznych do indywidualnego profilu wzrokowego oraz możliwości ucznia.
• Zasada bezpieczeństwa i zaufania: Nauka poruszania się z białą laską oraz kompensacja zmysłowa wymagają przełamania lęku przez osobę niewidomą. Tyflopedagog musi w odpowiedzialny sposób dbać o bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne ucznia, budując relację opartą na poczuciu bezpieczeństwa i empatii.
• Zasada dyskrecji i współpracy z rodziną: Praca specjalisty obejmuje również wsparcie środowiska rodzinnego. Zachowanie poufności informacji o diagnozie i sytuacji życiowej pacjenta jest bezwzględnym nakazem etycznym.
Pedagog specjalny jako człowiek o specyficznych kwalifikacjach, który podejmuje działania na rzecz dobra innych, musi być głęboko przekonany o sensie i potrzebie przywracania jednostkom niepełnosprawnym równowagi, harmonii i szczęścia. Zatem jego nadrzędnym celem jest stwarzanie sytuacji , dostarczanie bodźców , które umożliwią osobie z dysfunkcją poczuć się pełnoprawnym obywatelem i częścią społeczeństwa. W odniesieniu do podmiotowości jednostki niepełnosprawnej niezwykle ważna jest akceptacja samego siebie. Jest to często bardzo długi proces, który często związany jest z niepogodzeniem się z niepełnosprawnością.
Istotnym wskaźnikiem własnego miejsca wśród innych jest prawo do życia w warunkach niezależności, wolności i samodzielności. Granica między zależnością a niezależnością jest trudna do oznaczenia. Problemem kluczowym jest specyfika udzielanego wsparcia i pomocy. Wszelka pomoc musi być oparta na równorzędności pomagającego i potrzebującego pomocy. Gdy mamy do czynienia z dominacją pomagającego nad potrzebującym nieuchronnie prowadzi to do zniewolenia, czyli utraty zarazem wolności jednostki.
Zasady etyczne w tyflopedagogice stanowią nieodłączny element profesjonalizmu. Wskazują, że warsztat pracy specjalisty to nie tylko opanowanie technik i metod nauczania, ale przede wszystkim postawa szacunku, akceptacji i partnerstwa. Przestrzeganie norm etycznych gwarantuje, że podjęte działania rehabilitacyjne realnie podniosą jakość życia osoby z niepełnosprawnością wzrokową i ułatwią jej pełną integrację ze społeczeństwem.
Etyka zawodowa tyflopedagoga stanowi fundamentalny filar, na którym opiera się cały proces rewalidacji, edukacji oraz integracji społecznej osób z dysfunkcją wzroku. Jak wykazała analiza podjęta w niniejszej pracy, rola pedagoga specjalnego wykracza daleko poza sam transfer wiedzy czy opanowanie warsztatu technicznego, wymaga ona przede wszystkim dojrzałej postawy moralnej, określanej przez Marię Grzegorzewską mianem głębokiej odpowiedzialności za drugiego człowieka. Kluczowym wnioskiem płynącym z rozważań jest konieczność ciągłego balansowania między udzielaniem niezbędnego wsparcia, a poszanowaniem autonomii i podmiotowości osoby wspieranej. Wychowanie i rehabilitacja osób niewidomych oraz słabowidzących nie mogą sprowadzać się wyłącznie do adaptacji jednostki do wymogów społecznych czy bezrefleksyjnego dyscyplinowania. Prawdziwe podmiotowe traktowanie — zarówno w wymiarze obiektywistycznym (zdolność do regulacji relacji z otoczeniem), jak i subiektywistycznym (poczucie sprawczości i samostanowienia) stanowi podstawowy warunek prawidłowego rozwoju oraz budowania poczucia własnej wartości u osoby z niepełnosprawnością.
W praktyce tyflopedagogicznej zasady etyczne takie jak poszanowanie autonomii, rzetelność zawodowa, indywidualizacja, budowanie relacji opartej na zaufaniu oraz dyskrecja wyznaczają granicę między wsparciem wspierającym rozwój a postawą paternalistyczną lub nadopiekuńczą. Niezwykle istotne jest, aby udzielana pomoc opierała się na relacji partnerstwa i równorzędności. Dominacja pedagoga lub nadmierne wyręczanie wychowanka prowadzą bowiem do jego zniewolenia i utraty niezależności, co stoi w sprzeczności z nadrzędnymi celami pedagogiki specjalnej. Ostatecznie, miarą sukcesu pracy tyflopedagoga jest stworzenie takich warunków i dostarczenie takich bodźców, które umożliwią wychowankowi nie tylko zaakceptowanie własnej sytuacji, ale przede wszystkim pełne i samodzielne uczestnictwo w życiu społecznym. Etycznie dojrzały tyflopedagog staje się zatem nie tyle przewodnikiem narzucającym kierunek, ile mądrym towarzyszem, który wspomaga osobę z dysfunkcją wzroku w stawaniu się pełnoprawnym, wolnym i niezależnym podmiotem w świecie ludzi widzących.