Wkład Ireny Koźmińskiej w rozwój wychowania przedszkolnego w Polsce

Irena Koźmińska jest założycielką i prezesem Fundacji „ABCXXI – Cała Polska czyta dzieciom.” Jest członkiem zarządu International Center for Missing and Exploited Children. Po pobycie w Ameryce w latach 1994 – 2000 zainicjowała kampanię społeczną „Cała Polska czyta dzieciom” oraz Program Nauczania Wartości „Szkoła z charakterem.” Jest mieszkanką Warszawy, ma jedną córkę.
Irena Koźmińska zwróciła publiczną uwagę na fundamentalne znaczenie wartości w życiu człowieka, dziecka, oraz skupiła swą uwagę na jednej z wielu istotnych wartości, jaką jest czytanie. W swych działaniach na szeroką skalę uświadamia, przybliża, zapoznaje z wartościami, które w codzienności życia są zapomniane, pomijane, wypierane czy nawet zastępowane negatywnymi zachowaniami, cechami, jak również niektórym w ogóle nieznane.
W mojej pracy chcę przybliżyć wartość czytania widzianą oczami Ireny Koźmińskiej. „Badania i obserwacje czytających rodzin potwierdzają, że codzienne czytanie dziecku na głos:
1. Zaspokaja najważniejsze potrzeby emocjonalne dziecka – miłości, uwagi, stymulacji,
2. Buduje mocną więź pomiędzy rodzicem i dzieckiem,
3. Wspiera rozwój psychiczny dziecka,
4. Wzmacnia poczucie własnej wartości dziecka,
5. Uczy języka, rozwija słownictwo i swobodę w mówieniu,
6. Przygotowuje dziecko do sprawnego czytania i pisania,
7. Uczy myślenia – logicznego, przyczynowo – skutkowego, krytycznego, refleksyjnego,
8. Rozwija wyobraźnię,
9. Poprawia koncentrację,
10. Ćwiczy pamięć,
11. Przynosi ogromną wiedzę ogólną i rozwija zainteresowania,
12. Ułatwia naukę i pomaga odnieść sukces w szkole,
13. Uczy wartości i odróżnia dobro od zła, rozwija wrażliwość moralną,
14. Rozwija poczucie humoru,
15. Jest znakomitą rozrywką,
16. Zapobiega uzależnieniu od telewizji i komputera,
17. Jest zdrową ucieczką od problemów, niepowodzeń i nudy; przeciwdziała postawie ciągłego znudzenia,
18. Chroni dziecko przed zagrożeniami ze strony kultury masowej,
19. Jest profilaktyką zachowań aspołecznych,
20. Kształtuje na całe życie nawyk czytania i zdobywania wiedzy.” (I. Koźmińska, E. Olszewska: Wychowanie przez czytanie. Warszawa 2010, s. 45, 46.)
Inicjatorka kampanii społecznej „Cała Polska czyta dzieciom” proponuje codzienne, 20 minutowe czytanie dziecku dla przyjemności. Codzienne czytanie dziecku dla przyjemności jest jedną z najskuteczniejszych strategii wychowawczych. Daje dziecku radość i ciekawe wspomnienia.
Od chwili urodzenia dziecko oprócz miłości i uwagi rodziców potrzebuje stymulacji umysłu. Stymulacji dostarcza głośne czytanie. Gdy rodzic zasiada z dzieckiem przytulając go i otwiera książkę, dziecko wie, że jest to czas dla nich dwoje. Często zajęty rodzic w tym momencie daje dziecku swój czas na wyłączność. W tym czasie dziecko może przeżywać usłyszane treści, dziwić się, pytać, śmiać się, drżeć z emocji i zastanawiać się nad dalszymi losami bohaterów. Czytając dziecku ofiarujemy mu swój największy dar – czas, uwagę i zaangażowanie. W atmosferze miłości, entuzjazmu, dziecko rozwija się psychicznie i umysłowo. Nawet materialny prezent nie jest w stanie zastąpić dziecku tych pięknych uczuć, wspólnych rozmów i zabawy. Dziecko ma poczucie, że jest ważne i kochane, co buduje jego mocne poczucie własnej wartości. Rośnie w nim wiara w siebie.
Aby czytanie było tylko dla przyjemności, co jest warunkiem zachęcania dziecka do czytania – nie należy mieć intencji uczenia go liter, czy wychowywania na osiąganie celów w konkursach, lub chwalenia się przed znajomymi inteligencją dziecka. Należy czytać dla radości z przebywania razem, dla ciekawości podróży w świat wyobraźni, dla wspólnego przeżywania przygód książkowych. Rodzice przyczyniają się tym samym do rozwijania wrażliwości w dziecku, współczucia, empatii, otwartości, serdeczności. Wszystkich dobrych i pięknych cech. Dziecko uczy się nazywać nowo poznane uczucia, uczy się je wyrażać. „Malec” uczy się na różnych przykładach, że inni też mają podobne problemy jak on, że też czują strach, smutek, cierpienie, że nie jest im obca zazdrość czy złość. Dowiaduje się, jakie skutki przynoszą różne zachowania bohaterów, jak reagują w danych sytuacjach. Mały człowiek czerpie z książek wiedzę o życiu, wiedzę o sobie, co daje mu trafniejsze rozpoznanie własnych emocji, motywacji. Umie przewidzieć następstwa swoich i cudzych działań.
Słuchanie książek wyrabia umiejętność wyciszania się.
„Kolejną grupę dobrodziejstw płynących z głośnego czytania dziecku stanowią korzyści językowe i umysłowe, które z resztą ściśle się łączą.” (Tamże, s. 50.)
Język człowieka jest jego wizytówką. „Używanie bogatego i pięknego języka, umiejętność prowadzenia ciekawej konwersacji, łatwość publicznego wypowiadania się w sposób jasny, logiczny i obrazowy to atuty w życiu społecznym nie do przecenienia. Osoby, które je posiadają, wzbudzają zainteresowanie, szacunek i podziw. Często powierza się im funkcje kierownicze i przywódcze.” (Tamże, s. 50.) Bogaty język i umiejętność używania go pomaga w budowaniu związków międzyludzkich, pomaga w zawieraniu ciekawych znajomości. Pomaga wejść w krąg ludzi wykształconych.
Mały człowiek języka uczy się przez słuchanie, mówienie i czytanie. „Bardzo trudno pomóc w szkole dziecku, które ma poważne kłopoty z językiem. Bardzo łatwo natomiast nie dopuścić do ich powstania. Wystarczy, by rodzice dużo do dzieci mówili i dużo im czytali. Powinnością wszystkich, którym leży na sercu rozwój dzieci, od lekarzy do polityków, powinno być uświadamianie rodzicom tej potrzeby.” (Tamże, s. 57.)
Głośne czytanie pomaga w wyrobieniu umiejętności umysłu – koncentracji. Również doskonale ćwiczy pamięć oraz przygotowuje je do samodzielnego czytania i pisania. „Mózg dziecka, które słucha bajki, pracuje znacznie bardziej aktywnie niż mózg dziecka, które ogląda je na ekranie. Jeśli dziecko słyszy wielokrotnie te same słowa, kiedy mu czytamy lub do niego mówimy, nie tylko zaczyna rozumieć ich sens, ale też je zapamiętuje. Zapamiętywaniu sprzyjają koncentracja oraz wyobraźnia – zdolności wzmacniane poprzez czytanie. Wyobraźnia podsuwa obrazy, z którymi dziecko zaczyna kojarzyć określone słowa, a dodatkowo słowa kojarzą się silnie z doświadczanym w trakcie słuchania uczuciem. Skojarzenia, czy to poprzez obraz, czy emocję są szkłem powiększającym dla pamięci – wydobywają brzmienie i sens słowa z „folderów” pamięci długoterminowej. Pomocą dla pamięci są także rymy. Dlatego tak ważne jest czytanie maluchom wierszy o niezakłóconym rytmie i rymie.” (Tamże, s. 61.)
Autorka kampanii szeroko omawia dobrodziejstwa płynące z czytania dzieciom. Podsumowując istotę przesłania kampanii zacytuję słowa autorki Ireny Koźmińskiej: „Jeśli chcemy, by nasze dzieci były wykształcone, mądre i szczęśliwe, powinniśmy zrobić wszystko, żeby przez całe życie chętnie czytały. Jeśli chcemy, aby przez całe życie czytały muszą lubić czytanie. Jeśli chcemy, by lubiły czytanie, powinno im się ono kojarzyć z przyjemnością. Jeśli chcemy, by czytanie kojarzyło się z radością i przyjemnością, powinnyśmy na jak najwcześniejszym etapie ich życia wprowadzić codzienne głośne czytanie dla przyjemności i radykalnie ograniczyć kontakt z mediami wizualnymi.” (Tamże, s. 65.)
Z badań wynika, że efekty Programu Głośnego Czytania wzrastają, gdy:
• jest on wdrożony na wczesnym etapie rozwoju dziecka już w przedszkolu,
• czytanie prowadzone jest codziennie,
• literatura dostosowana jest do wieku dzieci i jest ciekawa dla nich,
• grafika książki jest atrakcyjna, jest to istotne w przypadku dzieci młodszych.
Również czynnikami wspomagającymi efekty Programu są:
• rozmowa na temat przeczytanego tekstu dająca słuchaczom możliwość podzielenia się swoimi wrażeniami i emocjami po jego wysłuchaniu,
• osobowość czytającego – człowieka budzącego zaufanie, dającego poczucie bezpieczeństwa, ciepłego,
• dobre samopoczucie dziecka, które jest zależne od dobrego stanu psychofizycznego – gdy dziecko jest najedzone, wypoczęte, zdrowe,
• warunki do czytania sprzyjające skupieniu, miejsce zaciszne, wygodne do siedzenia,
• wyjątkowy nastrój sprzyjający swobodnemu przeżywaniu wzruszeń,
• dostępność książek cieszących się zainteresowaniem dzieci,
• entuzjastyczna postawa i zaangażowanie nauczycieli placówek,
• współpraca z rodzicami i zachęcanie ich do systematycznego, głośnego czytania w domu.
Na podstawie przeprowadzonych badań rezultatów programów „Czytające Szkoły” i „Czytające Przedszkola” zostały scharakteryzowane następujące zalecenia m.in.:
1. Objęcie systematycznym głośnym czytaniem jak najmłodszych dzieci, ponieważ Program daje maksymalne korzyści, gdy jest wdrażany na najwcześniejszym etapie edukacji.
2. Stopniowe wdrażanie zajęć z głośnego czytania do wszystkich przedszkoli. Istotne jest, aby nie robić tego gwałtownie i nakazowo, by nie osiągnąć efektu odwrotnego do zamierzonego i zniechęcić nauczycieli jak i dzieci do tych zajęć i do samego czytania.
Irena Koźmińska podkreśla również, iż „mocny system wartości moralnych i umiejętność kierowania się nim w życiu to najważniejszy kapitał, w jaki powinniśmy wyposażyć dziecko.” (I. Koźmińska, E. Olszewska: Z dzieckiem w świat wartości. Warszawa 2011, s. 46.)

Bibliografia:
Koźmińska I., Olszewska E.: Wychowanie przez czytanie. Warszawa 2010.
Koźmińska I., Olszewska E.: Z dzieckiem w świat wartości. Warszawa 2011.