Język między zębami - czy to tylko wada wymowy?

O seplenieniu międzyzębowym (interdentalnym) w codziennej pracy logopedy

Rodzice często mówią podczas konsultacji logopedycznej:
„Pani logopedo, on mówi tak, jakby język wchodził między zęby...”

Rzeczywiście, u niektórych dzieci podczas mówienia język wysuwa się między zęby. Najczęściej można to zauważyć przy głoskach takich jak s, z, c czy dz. W logopedii taki sposób artykulacji nazywamy seplenieniem międzyzębowym (interdentalnym).

Wielu osobom wydaje się, że jest to jedynie „złe ułożenie języka przy jednej głosce”. W codziennej pracy logopedycznej często okazuje się jednak, że nie chodzi wyłącznie o wymowę pojedynczego dźwięku. Seplenienie międzyzębowe bywa sygnałem szerszych trudności związanych z funkcjonowaniem mięśni jamy ustnej, oddychaniem oraz nawykami dotyczącymi połykania.

Z perspektywy neurologopedycznej patrzymy na mowę dziecka szerzej – jako na efekt współpracy wielu struktur i funkcji organizmu. Dlatego trudności artykulacyjne analizuje się nie tylko w kontekście samej głoski, ale również sposobu oddychania, napięcia mięśniowego czy pozycji spoczynkowej języka.

Na czym polega seplenienie międzyzębowe?

Seplenienie międzyzębowe polega na tym, że podczas artykulacji język wysuwa się między zęby zamiast pozostać za nimi. Najczęściej dotyczy to głosek szeregu syczącego:

s, z, c, dz

W prawidłowej artykulacji czubek języka znajduje się za górnymi zębami, a powietrze przepływa wzdłuż jego powierzchni. Gdy język wsuwa się między zęby, powstaje charakterystyczne brzmienie, które wielu rodziców opisuje jako „mówienie z językiem między zębami”.

W codziennej pracy logopedycznej można jednak zauważyć, że wysuwanie języka między zęby nie zawsze dotyczy tylko głosek szeregu syczącego.

U części dzieci pojawia się ono również przy głoskach takich jak:

t, d, n, l

a także przy głoskach innych szeregów artykulacyjnych, np.:

sz, ż/rz, cz, dż – głoski szeregu szumiącego
ś, ź, ć, dź – głoski szeregu ciszącego.

W takich sytuacjach nieprawidłowa realizacja dotyczy już nie tylko jednej grupy głosek. Wskazuje to na utrwalony sposób pracy języka, który podczas mówienia przesuwa się między zęby niezależnie od rodzaju artykułowanej głoski.

W praktyce logopedycznej można wtedy mówić o interdentalnym wzorcu pracy języka. Oznacza to, że język przyjmuje podobną, nieprawidłową pozycję podczas artykulacji różnych głosek, a trudność nie dotyczy jednej konkretnej głoski, lecz ogólnego sposobu funkcjonowania narządów artykulacyjnych.

Dlaczego dziecko wysuwa język między zęby?

Przyczyn takiego sposobu mówienia może być kilka. W wielu przypadkach seplenienie międzyzębowe wiąże się z utrwalonymi nawykami w obrębie jamy ustnej.

Do najczęstszych należą:

oddychanie przez usta

nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka

obniżone napięcie mięśni warg i języka

nieprawidłowy sposób połykania

długotrwałe ssanie smoczka lub palca

częste infekcje i niedrożność nosa

Jeżeli język w spoczynku znajduje się nisko w jamie ustnej lub między zębami, bardzo często podczas mówienia przyjmuje podobną pozycję.

Znaczenie pozycji spoczynkowej języka

Jednym z ważnych elementów prawidłowego funkcjonowania jamy ustnej jest pozycja spoczynkowa języka, czyli sposób jego ułożenia wtedy, gdy nie mówimy i nie jemy.

W prawidłowych warunkach język powinien znajdować się wysoko w jamie ustnej, z czubkiem opartym o wałek dziąsłowy za górnymi zębami. Wargi pozostają lekko zamknięte, a oddychanie odbywa się przez nos.

U części dzieci z seplenieniem międzyzębowym język w spoczynku znajduje się między zębami, na dolnych zębach lub nisko na dnie jamy ustnej. Taka pozycja sprzyja utrwalaniu nieprawidłowych wzorców pracy języka.

Warto pamiętać, że język przez większość czasu znajduje się w spoczynku. Jeśli jego ułożenie jest nieprawidłowe, wpływa to nie tylko na mowę, ale również na połykanie, oddychanie oraz rozwój zgryzu.

Dlatego w terapii logopedycznej nie pracujemy tylko nad samą wymową głosek, ale również nad prawidłową pozycją spoczynkową języka oraz równowagą mięśniową w obrębie jamy ustnej.

Rola oddychania i czynników laryngologicznych

Na sposób artykulacji duży wpływ ma także drożność nosa oraz stan zdrowia górnych dróg oddechowych.

U dzieci, które oddychają głównie przez usta, język zwykle znajduje się w niższej pozycji w jamie ustnej, co sprzyja jego wysuwaniu się między zęby podczas mówienia.

Jedną z przyczyn takiej sytuacji może być przerost migdałków gardłowych lub podniebiennych. Powiększone migdałki mogą utrudniać oddychanie przez nos i sprzyjać utrwaleniu oddychania przez usta.

W praktyce logopedycznej można zauważyć, że po leczeniu laryngologicznym – na przykład po zmniejszeniu przerostu migdałków lub ich usunięciu – gdy poprawia się drożność nosa, nasilenie niektórych trudności artykulacyjnych bywa mniejsze. Dziecku łatwiej jest wtedy oddychać przez nos i utrzymywać język w bardziej prawidłowej pozycji.

Podsumowanie

Seplenienie międzyzębowe jest jedną z częstszych trudności artykulacyjnych obserwowanych u dzieci. Choć bywa postrzegane jedynie jako wada wymowy, w wielu przypadkach wiąże się z szerszym funkcjonowaniem mięśni jamy ustnej oraz nawykami dotyczącymi oddychania i połykania.

Seplenienie międzyzębowe często jest widocznym objawem szerszych trudności związanych z funkcjonowaniem języka, oddychaniem i napięciem mięśni w obrębie jamy ustnej. Dlatego w terapii logopedycznej ważne jest spojrzenie na mowę dziecka w sposób całościowy.

Bibliografia

Billewicz G., Zioło B. (2019). Logopedia – teoria zaburzeń mowy. Warszawa: PZWL.

Demel G. (1994). Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola. Warszawa: WSiP.

Kaczmarek L. (1977). Nasze dziecko uczy się mowy. Lublin: UMCS.

Pluta-Wojciechowska D. (2017). Zaburzenia miofunkcjonalne w praktyce logopedycznej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Rodak H. (2008). Terapia wad wymowy. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Styczek I. (1983). Logopedia. Warszawa: PWN.