Opóźniony rozwój mowy dziecka

Opóźniony rozwój mowy dziecka

Mowa to jeden z najważniejszych etapów w życiu dziecka, który ma wpływ na jego zdolność komunikacji, funkcjonowanie społeczne oraz późniejsze osiągnięcia edukacyjne. Należy pamiętać, że opóźniony rozwój mowy może budzić niepokój, zwłaszcza gdy dziecko nie osiąga kolejnych kamieni milowych w rozwoju językowym. Zatem nie każde dziecko rozwija mowę w tym samym tempie, ale istnieją pewne normy, których przekroczenie może świadczyć
o problemach wymagających specjalistycznej interwencji.
Sygnały ostrzegawcze, które mogą wskazywać na konieczność konsultacji logopedycznej.

Wiek dziecka Co powinno niepokoić?

6–12 miesięcy Brak gaworzenia, brak reakcji na imię, brak zainteresowania dźwiękami otoczenia.
12–18 miesięcy Brak słów, trudności w rozumieniu prostych poleceń, ograniczona wokalizacja.
18–24 miesiące Brak łączenia słów, brak chęci do naśladowania dźwięków, nadmierne używanie gestów zamiast słów.
2–3 lata Ograniczony zasób słów, trudności w budowaniu zdań, niewyraźna mowa niezrozumiała dla otoczenia.
3–4 lata Trudności z wymową wielu głosek, niepoprawną budową zdań, brak rozwoju słownictwa.
4–5 lat Trwałe problemy artykulacyjne, trudności w płynnej wypowiedzi, ubogi zasób słów.

Należy pamiętać, że wczesne rozpoznanie opóźnienia mowy pozwala wdrożyć skuteczny program terapii, który może znacząco poprawić zdolności komunikacyjne dziecka.
Jednak nie każde dziecko, które mówi później, ma zaburzenie wymagające terapii logopedycznej.
Opóźnienie w wielu przypadkach wynika z indywidualnego tempa rozwoju, jednak są też sytuacje, w których mowa nie rozwija się prawidłowo z powodu konkretnych czynników. Opóźniony rozwój mowy może mieć różne podłoża – od czynników biologicznych, przez środowiskowe, aż po zaburzenia neurologiczne.
1. Czynniki biologiczne – wady anatomiczne aparatu artykulacyjnego (np. skrócone wędzidełko, rozszczep podniebienia), niedosłuch, opóźnienia rozwoju psychomotorycznego.
2. Środowiskowe czynniki hamujące rozwój mowy – brak odpowiedniej stymulacji językowej, nadmierne korzystanie z ekranów, zbyt mała liczba interakcji werbalnych w otoczeniu dziecka.
3. Zaburzenia neurologiczne – mózgowe porażenie dziecięce, spektrum autyzmu, afazja rozwojowa, niepełnosprawność intelektualna.
4. Dwujęzyczność – dzieci wychowywane w środowisku dwujęzycznym mogą początkowo rozwijać mowę wolniej, choć nie zawsze jest to powód do niepokoju.
5. Genetyka – w niektórych przypadkach opóźnienie mowy występuje w rodzinie i jest związane z dziedzicznymi predyspozycjami.
Należy pamiętać, że podstawowym środowiskiem kształtowania myślenia i mowy dziecka jest właśnie rodzina. Rozwój funkcji myślenia i mowy przebiega tu samorzutnie w związku z różnymi sytuacjami dnia powszedniego, jak ubieranie, rozbieranie, mycie, jedzenie, zabawa, zajęcia domowników. Wówczas dziecko ma okazję, aby pytać o wszystko na bieżąco i zwykle otrzymuje cierpliwą odpowiedź. Tym sposobem wyzwala się mowa sytuacyjna a czynniki uczuciowe oraz atrakcyjne zdarzenia wzbogacają i dynamizują mowę. Zatem stąd wynika wyjątkowa i nie zastąpiona rola rodziny.
Jednak nie każda rodzina dobrze pełni swoją rolę. Często bliscy dziecka sami przyczyniają się do powstawania zaburzeń mowy przez zbytni liberalizm, nawet naśladowanie dziecięcej mowy tzw. spieszczanie.
Ważnym aspektem profilaktyki zaburzeń mowy jest systematyczna stymulacja rozwoju językowego dziecka nie tylko podczas terapii logopedycznej, lecz także w codziennym otoczeniu.

Rodzice i nauczyciele mogą wspierać dziecko poprzez:
- ćwiczenia oddechowe – dmuchanie piórek, baniek mydlanych wzmacnia mięśnie oddechowe
i poprawia kontrolę nad mową,
- rozmowy i naśladowanie dźwięków – codzienna komunikacja i zachęcanie do powtarzania dźwięków sprzyja naturalnemu rozwijaniu mowy,
- czytanie na głos – regularne czytanie książek rozwija słownictwo, uczy intonacji i rytmu mowy,
- zabawy słowne – gry takie jak rymowanki, łamańce językowe czy zagadki pomagają
w ćwiczeniu artykulacji i rozwijaniu słuchu fonemowego.
Cele wczesnej interwencji logopedycznej koncentrują się na poprawie funkcji artykulacyjnych, oddechowych i fonacyjnych oraz zapobieganiu poważnym trudnościom komunikacyjnym. Wdrożenie skutecznej terapii zaburzeń mowy oraz wczesne wspieranie rozwoju językowego pozwala na uniknięcie wielu problemów w przyszłości.
Z opóźnieniem rozwoju mowy mamy do czynienia, gdy jest ono rezultatem indywidualnego tempa i rytmu rozwoju, lecz również wtedy, gdy jest ono konsekwencją poważnych zaburzeń rozwoju, takich jak upośledzenie umysłowe, autyzm czy głuchota.
Niezależnie od przyczyn i rodzaju opóźnionego rozwoju mowy schemat postępowania terapeutycznego w większości przypadków wygląda podobnie. Do ćwiczeń stymulujących mowę zalicza się zabawy oddechowe, słuchowe, logorytmiczne, dźwiękonaśladowcze i usprawniające aparat mowy.
Co każdy rodzic powinien wiedzieć?
Zaobserwuj czy twoje dziecko reaguje na dźwięki, ponieważ prawidłowy słuch jest warunkiem rozwoju mowy.
Zwracaj uwagę, czy twoje dziecko podczas snu oddycha nosem – nieprawidłowy tor oddychania może być skutkiem obniżonego napięcia mięśniowego albo powiększonego migdałka.
Mów do dziecka od pierwszych chwil jego życia, zawsze reaguj i nawiązuj z dzieckiem rozmowę, mów dziecku co robisz, , co dzieje się wokół niego.
Unikaj spieszczeń i przesadnych zdrobnień, dziecko naśladuje wzorzec mowy i wymowy najbliższych.
Mówiąc do dziecka zwracaj uwagę, aby widziało twoją twarz – będzie wówczas miało okazję do obserwowania ruchu i układu ust oraz do naśladowania cię.
Jeśli możesz to karm swoje dziecko piersią – naturalne karmienie zapewni mu prawidłowy rozwój mięśni żuchwy, mięśnia okrężnego ust i prawidłowy rozwój zgryzu.
Unikaj oddawania dziecku smoczka.
Wykonuj delikatny masaż twarzy (policzków, warg, żuchwy).
Zwróć uwagę na budowę i ruchomość narządów artykulacyjnych (języka, podniebienia
i warg) – jeżeli czubek języka ma wcięcie w kształcie serduszka, świadczy to o skróconym wędzidełku.
Ucz dziecko słów poprzez zabawę, spacery, posiłki, zabiegi pielęgnacyjne, kąpiel, ubieranie.
Śpiewaj dziecku piosenki, wyliczanki, opowiadaj dziecku bajki, czytaj książki – rozwijasz jego wyobraźnię, usprawnisz uwagę, pamięć.
Zadbaj o rozwój ruchowy dziecka, który ma bezpośredni wpływ na prawidłowy przebieg rozwoju mowy.
Odpowiadaj na pytania dziecka, sam także zadawaj do przeczytanej bajki czy filmu.
Dyskretnie poprawiaj błędy mowy i wymowy, nie krytykuj, nie ośmieszaj, naśladując jego sposób mówienia.
Rozwijaj motorykę małą: lepienie, klejenie, nawlekanie itp.

Bibliografia
1. Opóźniony rozwój mowy – kiedy udać się do logopedy? Forum logopedy.
2. S. Kowalski Rozwój mowy i myślenie dziecka.
3. Wczesna interwencja logopedyczna – kiedy i dlaczego jest ważna? Forum logopedy.
4. G. Demel Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola.