Charakterystyka podstawowych środowisk wychowawczych

Charakteryzując poszczególne środowiska wychowawcze zacznę od środowiska, jakim jest rodzina. Znacznym przekształceniom uległa socjalizacyjno – wychowawcza funkcja rodziny w miarę rozwoju cywilizacji. W rozwoju człowieka rodzina pełni kluczową rolę. Rodzina pełni funkcję socjalizacyjno – wychowawczą. Dlatego też „nieprawidłowe zachowania jednostki (z patologiami włącznie) mają przede wszystkim swe źródło w sytuacji rodzinnej – mam głównie na myśli rodzinę pochodzenia, ale również rodzina prokreacji może zakłócać funkcjonowanie jednostki, a nawet jej funkcjonowanie patologizować. Ujmując zagadnienie w skali masowej prawidłowa socjalizacja dokonywana przez miliony rodzin ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa, a nieprawidłowa rodzinna socjalizacja powoduje nasilenie zjawisk patologicznych.” (Z. Tyszka: Rodzina w świecie współczesnym – jej znaczenie dla jednostki i społeczeństwa. W: Pedagogika Społeczna. Red. T. Pilch i I. Leparczyk, Warszawa 1995, s. 148.) Środowisko rodzinne, rodzice powinni umiejętnie i świadomie dozować kontakt dziecka z mass mediami zabiegającymi o widzów i czytelników. Rolą rodziny jest „umiejętne wychowanie młodych odbiorców, pomagając im zinternalizować odpowiedni system wartości i zainteresowań, dzięki któremu sami młodzi widzowie i czytelnicy dokonywaliby odpowiedniej selekcji.” (op. cit. , s. 149.) Zwiększył się zakres swobody i niezależności dzieci w rodzinie, szczególnie jeśli chodzi o młodzież. Emocjonalno – ekspresyjna funkcja rodziny pełni podstawowy fundament wychowawczy dziecka. „Rodzina w coraz większej mierze jest środowiskiem utrzymującym równowagę emocjonalną człowieka, zapewniającym mu higienę psychiczną i poczucie bezpieczeństwa. Jest główną sceną, na której mogą być eksponowane niepowtarzalne cechy jednostki i zyskiwać aprobatę, uznanie ze strony innych członków rodziny (ekspresja osobowości). (...) Harmonijne pożycie w małżeństwie i poprawna, ciepła atmosfera w rodzinie mają ogromne, nie dające się przecenić znaczenie w życiu człowieka – zarówno w jego życiowym funkcjonowaniu jak i subiektywnych odczuciach.” (op. cit. , s. 149.)
Współcześni rodzice są w ciężkiej sytuacji. Świat, życie codzienne, rozwój ekonomiczny wymuszają na nich duże zaangażowanie zawodowe. Pożądani w wychowaniu są dziadkowie, którzy są dobrem deficytowym. Konkurencja w pracy, pośpiech, stres, różne obowiązki domowe i inne, problemy, bezrobocie, rozwody, brak czasu i ogólne zmęczenie powodują, że rodzicom brakuje siły i chęci by zajmować się dziećmi. W konsekwencji takie życie powoduje niezaspokojenie potrzeb emocjonalnych dzieci oraz ich samotność. „Zabiegani rodzice poganiają swe dzieci, przeciążają je zajęciami, nieustannie krytykują i porównują z innymi dziećmi (zawsze lepszymi od własnych), są coraz bardziej niecierpliwi, a nawet brutalni. W kontaktach rodzinnych zanikają normy grzecznościowe, rozluźniają się więzi, brakuje świadomego nauczania wartości. Jednocześnie, co jest pochodną braku czasu, psychologicznej niewiedzy i niedoceniania zagrożeń ze strony współczesnej kultury, rodzice nie chronią dzieci przed złymi wpływami i pozwalają im na wiele szkodliwych zachowań: na nadmierne oglądanie programów telewizyjnych (często nieodpowiednich dla dzieci), nadmierne i niewłaściwe korzystanie z komputera i Internetu, spędzanie czasu na niekontrolowanych zajęciach.” ( I. Koźmińska, E. Olszewska: Z dzieckiem w świat wartości, Warszawa 2011, s. 17, 18.)
Rodzice często uważają, że to szkoła powinna wychowywać a oni zajmują się utrzymaniem domu, pracy. Jednak wychowanie własnych dzieci przede wszystkim jest domeną rodziców. Szkoła, przedszkole są instytucjami wspomagającymi w wychowaniu dzieci. Oddziaływania socjalizacyjne rodziny w sferze świadomościowo –moralnej ukierunkowują moralnie dzieci, wyrażają się w znajomości norm. „Sam proces rozwoju osobowego dziecka przebiega w atmosferze panujących w środowisku rodzinnym norm, reguł i zasad moralnych, ogólnych w swych założeniach, ale konkretyzowanych przez oddziaływania rodziców na dziecko. Wiadomo, że więcej niż owe zasady znaczą dla dziecka konkretne zachowania rodziców i poszczególnych członków rodziny.” (F. Adamski: Rodzina wymiar społeczno- kulturowy, Kraków 2002, s. 39.) Rodzice powinni uosabiać dla dzieci właściwe wzory postępowania, najwyższe wartości. Pod wpływem wartości kształtują się pojęcia etyczne oraz religijne. „Normy moralne rodziców zazwyczaj decydują o późniejszej postawie życiowej dziecka. Systemy wartości reprezentowane przez rodziców stanowią dla dzieci swoisty kodeks norm, określających, co dobre, a co złe, co wolno, a czego nie należy czynić. Rodzice są więc wzorem zachowań moralnych, ważnym dla dziecka szczególnie w pierwszych latach jego życia, zanim inne modele nie zawładną jego świadomością.” (op. cit. , s. 39.)
Kolejnymi podstawowymi środowiskami wychowawczymi są: środowisko lokalne, grupa rówieśnicza, środowisko społeczno – wychowawcze szkoły, organizacje i stowarzyszenia społeczne w środowisku lokalnym, jak też zakład pracy jako środowisko wychowawcze.
„Wśród składników struktury otaczającej osobnika, które działają jako system bodźców i wywołują określone reakcje psychiczne, środowisko lokalne było obok rodziny najważniejszym czynnikiem socjalizacji. Jego znaczenie i siła wynika m. in. stąd, iż jest ono nieodłącznym i nieuchronnym elementem otoczenia życia jednostki.” (T. Pilch: Środowisko lokalne – struktura, funkcje, przemiany. W: Pedagogika Społeczna. Red. T. Pilch i I. Leparczyk, Warszawa 1995, s. 155.) Człowiek nie może żyć poza społecznością lokalną, nawet gdy jest pozbawiony rodziny, czy wyłącza się z grupy rówieśniczej. Społeczność lokalna otacza człowieka od narodzin po kres życia. Środowisko lokalne oddziaływuje, wychowuje mimowolnie. „Środowisko lokalne oprócz zbiorowości społecznej zamieszkującej niewielki, względnie zamknięty obszar, oznacza również cały system instytucji służących organizacji życia zbiorowego takich jak kościół, szkoła, instytucje usługowe, urządzenia socjalne lub rekreacyjne oraz mechanizmy regulujące zachowania jednostkowe i stosunki międzyludzkie, a więc obyczajowość, normy moralne, autorytety i wzory zachowań.” (op. cit. , s. 156.) Istotną rolę wychowawczą odgrywa więź społeczna. Więzi tworzą się spontanicznie w toku życia, pogłębiają się przez pokolenia. Czynnik czasu odgrywa wielką rolę gdyż pogłębia znaczenie tradycji.
„W pedagogice rola tradycji, symboli, uznanych wzorców jest uważana za doniosły czynnik procesu socjalizacji. Organizacje młodzieżowe są typowym przykładem zbiorowości, które budują swój wewnętrzny ład, wzmacniają siłę swego wychowawczego oddziaływania przez kształtowanie i pielęgnowanie tradycji, swoistą symbolikę i obrzędowość.” (op. cit. , s. 159.)
Wpływ wychowawczy ma również społeczność lokalna miasta i wsi, z tym, że społeczności te różnią się między sobą. W mieście występuje większa anonimowość życia i działania. Nikłe postawy patriotyzmu lokalnego. Zanik instytucji sąsiedztwa. Życie towarzyskie dyktowane częściej kryteriami zawodowymi niż terytorialnymi. Występuje większa tolerancja różnic niż na wsi. Wielka ruchliwość przestrzenna. Dominujący powierzchowny charakter relacji międzyludzkich.
Na wsi charakterystyczne jest: poczucie jedności i izolacji, zbiorowość ludzi jest mała, ograniczenie przestrzenne, specyficzny układ autorytetów osobowych i instytucjonalnych, kultura ludowa i folklor są ważnymi składowymi działań, szczególna rola szkoły i nauczyciela. Wieś ma ogromny potencjał pozytywnych bodźców wychowawczych.
Grupa rówieśnicza jako środowisko wychowawcze jest to „organizm społeczny wyróżniony spośród innych nie ze względu na cechę demograficzną – wieku, lecz ze względu na typ więzi, bliskie, nacechowane wzajemną aprobatą uczestnictwo.” (T. Pilch: Grupa rówieśnicza jako środowisko wychowawcze. W: Pedagogika Społeczna. Red. T. Pilch i I. Leparczyk, Warszawa 1995, s. 175.) Wyróżniamy grupy rówieśnicze takie jak: dziecięce grupy zabawowe, bandy, młodzieżowe paczki, kliki, młodzieżowe grupy dewiacyjne (gangi, bandy przestępcze).
Środowisko społeczno – wychowawcze szkoły to „suma warunków tworzonych przez życie zbiorowe dla kształtowania się życia jednostek. W odniesieniu do szkoły funkcja ta wyraźnie występuje ze względu na jej edukacyjny charakter, zawarty w celach założonych, organizacji, metodach i technikach pracy. (...) Szkoła jest układem instytucjonalnym i społecznym.” (J. Radziewicz: Środowisko społeczno – wychowawcze szkoły. W: Pedagogika Społeczna. Red. T. Pilch i I. Leparczyk, Warszawa 1995, s. 187.)
Organizacje i stowarzyszenia społeczne w środowisku lokalnym pełnią różne funkcje wychowawcze m. in. funkcję opiekuńczo – wychowawczą. Do zadań organizacji i stowarzyszeń należą zadania związane z organizowaniem nauki dzieci i młodzieży. Zadania związane z organizowaniem aktywności kreatywnej, rekreacyjnej, aktywności społecznie użytecznej, aktywności o charakterze opiekuńczym.

Bibliografia:
Adamski F.: Rodzina wymiar społeczno- kulturowy, Kraków 2002.
Koźmińska I., Olszewska E.: Z dzieckiem w świat wartości, Warszawa 2011.
Pilch T., I. Leparczyk: Pedagogika Społeczna, Warszawa 1995.