Praca specjalistyczna z dzieckiem z trudnościami w zachowaniu

Praca specjalistyczna
z dzieckiem z trudnościami
w zachowaniu

Spis treści 2

Wstęp 3

Rozdział I. Pojęcie trudności w zachowaniu 4
1.1. Klasyfikacja trudności wychowawczych 5
1.2. Biologiczne i środowiskowe przyczyny trudności w zachowaniu 6

Rozdział II. Charakterystyka dziecka trudnego 9
2.1. Cechy osobowościowe dziecka trudnego 9
2.2. Przejawy trudności w zachowaniu 10
2.2.1. Zachowania impulsywne, aspołeczne 10
2.2.2. Zachowania bierne, zahamowane 12
2.2.3. Kłamstwa, wagary 14
2.2.4. Uzależnienia, chuligaństwo, przestępczość 15
2.2.5. Agresja, przemoc 18

Rozdział III. Praca z dzieckiem trudnym wychowawczo 19
3.1. Diagnoza dziecka z trudnościami w zachowaniu 19
3.2. Formy pracy z dzieckiem trudnym 20
3.2.1. Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno – pedagogicznej 20
3.2.2. Psychoterapia jako forma pomocy dziecku i rodzinie 23

Zakończenie 27

Bibliografia 28

Wstęp

Problemy z zachowaniem dzieci były i są nadal przedmiotem badań wielu specjalistów – teoretyków i praktyków. Pomimo różnorodności i mnogości terminów stosowanych przez badaczy – trudności wychowawcze, trudności w zachowaniu, niedostosowanie społeczne, zaburzenia w zachowaniu – wszystkie one odnoszą się do tego samego zjawiska, dotykającego dzieci na różnych etapach rozwoju. Agresywność, impulsywność, nadpobudliwość psychoruchowa, wybuchowość, zahamowanie, nieśmiałość czy izolowanie się to tylko niektóre z przejawów trudności wychowawczych. Właściwe zdiagnozowanie problemu dziecka, objęcie go indywidualnym programem terapeutycznym i współpraca rodziców z wychowawcami, psychologiem oraz terapeutami, jest jedyną drogą pomocy nie tylko dziecku, ale również najbliższemu otoczeniu.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Rozdział pierwszy zatytułowano „Pojęcie trudności w zachowaniu” i scharakteryzowano w nim pojęcie trudności wychowawczych, ich klasyfikację oraz biologiczne i środowiskowe przyczyny powstawania trudności w zachowaniu.
Rozdział drugi zawiera krótką charakterystykę cech osobowościowych dziecka trudnego oraz przejawów trudności w zachowaniu, wśród których umieszczono m. in. impulsywność, zahamowanie, kłamstwa, wagary, uzależnienia, chuligaństwo, przestępczość i agresję.
Rozdział trzeci zatytułowano „Praca z dzieckiem trudnym wychowawczo” i zamieszczono w nim diagnozę dziecka z trudnościami w zachowaniu oraz formy pracy z dzieckiem trudnym (w tym socjoterapię i psychoterapię jako formy pomocy psychologiczno – pedagogicznej).
Pracę podsumowuje krótkie zakończenie, po którym zamieszczono bibliografię.

Rozdział I. Pojęcie trudności w zachowaniu

Pojęcie „trudności w zachowaniu” (bądź też „trudności w wychowaniu”) jest różnie ujmowane przez poszczególne dyscypliny naukowe, m. in. psychologię, pedagogikę, psychiatrię dziecięcą czy prawo. Wyjaśniają one trudności wychowawcze z różnych punktów widzenia, ukazując inne strony tego samego zjawiska .
J. Konopnicki zaproponował używanie terminu „niedostosowanie społeczne”. Jego zdaniem dziecko niedostosowane społecznie charakteryzuje się: odczuciem frustracji wynikającej z braku działań we własnym interesie, kłopotliwym zachowaniem, skomplikowanymi reakcjami, trudnymi do przewidzenia i nieadekwatnymi w stosunku do bodźca wywołującego te reakcje, dużą ilością niepowodzeń, poczuciem nieszczęścia z powodu braku możliwości osiągnięcia sukcesów .
Niedostosowanie społeczne dziecka pociąga za sobą konsekwencje, zarówno społeczne jak i psychiczne. Dziecko takie zazwyczaj nie jest lubiane przez dzieci i dorosłych, w związku z czym z trudem nawiązuje kontakty i przyjaźnie. Jest podejrzliwe i nie ufa innym osobom, a swoje potrzeby często zaspokaja w sposób aspołeczny.
Trudności wychowawcze określa się jako „problemy, jakie dziecko (małe, dorastające) stwarza rodzicom i nauczycielom w procesie swojego psychofizycznego i społecznego rozwoju” . Można je także rozumieć jako „niezgodne z obowiązującymi normami społecznymi, utrudniające współżycie i współdziałanie formy zachowań dzieci, nie poddające się zwykłym zabiegom wychowawczym, a spowodowane najczęściej niekorzystnymi warunkami życia i niewłaściwym wychowaniem przy jednoczesnym, prawidłowym rozwoju intelektualnym tych dzieci” .

1.1. Klasyfikacja trudności wychowawczych

Trudności wychowawcze były na przestrzeni lat klasyfikowane przez różnych autorów. Jednym z nich był M. Chazan, który stworzył rejestr przejawów trudności wychowawczych. Wśród nich znalazły się: zaniżenie poziomu osiągnięć szkolnych, niepokój, niezdolność koncentracji, nie prowokowana agresja, drażliwość, nerwowość, czyny aspołeczne, natrętne zwracania na siebie uwagi, defekty mowy, zmienność nastrojów, przewrażliwienie, niezaradność, trudności w pozyskiwaniu i posiadaniu przyjaciół .
Rzeczywiste trudności wychowawcze można ująć w kilku grupach:
1. trudności wynikające z zaniedbania wychowawczego oraz negatywnego oddziaływania środowiska rodzinnego,
2. trudności związane z niepowodzeniami szkolnymi,
3. trudności spowodowane błędami wychowawczymi (szczególnie rodzicielskimi),
4. trudności wynikające z nieprawidłowości w funkcjonowaniu rodziny,
5. trudności związane z psychofizycznym rozwojem dziecka (tzw. deficyty lub mikrodefekty rozwojowe czy zaburzenia sfery emocjonalnej),
6. trudności wyłaniające się z rozbieżności między dążeniami, oczekiwaniami i ambicjami rodziców a dążeniami i zainteresowaniami dzieci .
Wielu autorów badających problematykę trudności wychowawczych zwraca uwagę na niepowodzenia w nauce szkolnej jako najbardziej zauważalny objaw trudności w zachowaniu. Podkreślają oni występowanie zjawiska tzw. „błędnego koła” – trudno jednoznacznie określić czy trudności wychowawcze powodują niepowodzenia nauce czy też niepowodzenia w nauce są przyczyną przejawiania trudności w zachowaniu. Niezależnie od tego czy trudności wychowawcze są skutkiem czy przyczyną, powodują frustrację u dziecka, zaburzają jego kontakty z rodzicami i nauczycielami, zmniejszają motywację do nauki oraz prowadzą do licznych konfliktów na płaszczyźnie relacji dziecko – otoczenie .

1.2. Biologiczne i środowiskowe przyczyny trudności w zachowaniu

Wystąpienie trudności w zachowaniu – podobnie jak prawidłowy rozwój dziecka – zależą od wielu czynników środowiskowych (czyli środowiska rodzinnego, szkolnego, rówieśniczego, lokalne) oraz biologicznych. Rodzina jest pierwszym i naturalnym środowiskiem, w którym dziecko się żyje i wzrasta. Rodzice są jego pierwszymi nauczycielami i wychowawcami – przekazują mu wartości, normy i zasady, zgodnie z którymi postępują we własnym życiu .
Wystąpienie (lub nie) trudności wychowawczych zależy od funkcjonowania rodziny – dostrzega się ścisły związek między zabiegami pielęgnacyjnymi i oddziaływaniami wychowawczymi, a następnie edukacyjnymi. Wychowanie dziecka powinno polegać na odpowiednim doborze i dozowaniu bodźców rozwojowych dostosowanych do jego wieku, stwarzania właściwej atmosfery w domu rodzinnym oraz prawidłowej organizacji życia domowego. Dom rodzinny powinien być miejscem, gdzie dziecko czuje się akceptowane, kochane, bezpieczne i szczęśliwe, gdzie jego potrzeby psychiczne i fizyczne są zaspokajane. Dzięki temu prawidłowy rozwój dziecka nie jest zakłócany. Jednakże, gdy atmosfera w domu jest niekorzystna, istnieje problem nadużywania alkoholu, narkotyków czy przemocy, prawidłowy rozwój zostaje zaburzony i znacznie zwiększa się ryzyko wystąpienia trudności w zachowaniu. Równieżw rodzinach, gdzie nie ma drastycznych patologii, ale jednocześnie rodzice nie zapewniają dziecku zaspokojenia potrzeb miłości, akceptacji, nie mają czasu dla niego czy nie pomagają mu w rozwiązywaniu dziecięcych problemów, istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko będzie sprawiać problemy wychowawcze, by zwrócić na siebie uwagę dorosłych .
Wystąpienie trudności wychowawczych zależy także od warunków życia rodziny – w tym struktury rodziny, warunków ekonomicznych czy liczby dzieci – oraz postaw i metod wychowawczych. Zarówno postawy nadmiernie pobłażliwe (liberalistyczne), jak postawy surowe (rygorystyczne) czy niekonsekwentne wpływają negatywnie na rozwój dziecka, powodując powstanie problemów z zachowaniem . Należy przy tym zaznaczyć, że nie zawsze zła atmosfera rodzinna i wychowawcza spowoduje trudności w zachowaniu dziecka. Siła oddziaływania danego czynnika w środowisku rodzinnym zależy od całokształtu sytuacji.
Środowisko szkolne jest drugim ważnym środowiskiem wychowawczym. Szkoła jako instytucja dydaktyczno – wychowawcza stawia uczniom określone wymagania zarówno edukacyjne, jak i społeczne. Wymagania związane z dydaktyczną funkcją szkoły są dla większości dzieci adekwatne do ich możliwości. Jednakże dla niektórych dzieci wymagania te mogą być zbyt niskie (chodzi o dzieci zdolne) bądź zbyt wysokie (są to dzieci z trudnościami w nauce). W obu przypadkach mogą ujawnić się pewne trudności w zachowaniu – dzieci zdolne mogą czuć się rozczarowane poziomem przekazywanej wiedzy i znudzone, natomiast dzieci „słabe”, nie mogąc nadążyć za programem, będą żyć w ciągłym napięciu i narastającej frustracji.
M. Tyszkowa wyróżniła 4 grupy czynników istniejących na płaszczyźnie szkolnej, które mogą być źródłem trudności wychowawczych:
1. praca dydaktyczna i osobowość nauczyciela – często nauczyciel realizując treści programowe nie jest w stanie uwzględniać potrzeby, zainteresowania oraz indywidualne predyspozycje uczniów. Źródłem trudności może być brak w postawie nauczyciela np. życzliwości, sprawiedliwości, umiejętności porozumiewania z wychowankami czy demokratycznego stylu kierowania.
2. stosunki między nauczycielem a uczniem – są wyznaczane przede wszystkim przez sprawiedliwe ocenianie, postępowanie, aktywność, zaangażowanie, styl wychowywania oraz troska o indywidualny rozwój możliwości i zdolności każdego dziecka,
3. skład grupy koleżeńskiej klasy i pozycja społeczna ucznia w zespole klasowym – izolacja dziecka, osamotnienie, brak przyjaźni czy poczucia akceptacji mogą powodować trudności wychowawcze lub pogłębiać te już istniejące,
4. współpraca między szkołą a domem – wzajemna współpraca szkoły i rodziców powinna mieć na celu większą integrację poszczególnych środowisk wychowawczych, troskę o wyzwalanie i utrwalanie radości płynącej z nauki, wspieranie dziecka w jego aktywności oraz zainteresowaniach .
Z kolei wśród czynników biologicznych sprzyjających pojawieniu się trudności wychowawczych wymienia się:
1. czynniki genetyczne, a wśród nich: cechy przekazywane przez rodziców w materiale genetycznym, chromosomopatie (czyli anomalie w składzie lub podziale chromosomów), wiek matki, choroby przebyte przez matkę w czasie ciąży, zatrucia, nieprawidłowe odżywianie czy napromieniowanie,
2. bloki metaboliczne, czyli nieprawidłowości w przemianie materii,
3. uszkodzenia układu nerwowego dziecka, które mogą nastąpić w trakcie patologicznej ciąży, w czasie porodu lub już po urodzeniu na skutek: urazu czaszki, wstrząsu mózgu, chorób wirusowych, zapalenia opon mózgowych,
4. nieprawidłowe funkcjonowanie gruczołów wydzielania wewnętrznego, np. nadczynność nadnercza przejawia się w ciągłym podnieceniu czy skłonności do irytacji, niedoczynność tarczycy powoduje niedorozwój umysłowy, a nadczynność – stany nadmiernej lękliwości, rozdrażnienia, zmienne nastroje .
Szczegółowe poznanie warunków środowiska rodzinnego, szkolnego i lokalnego w jakim żyje i wzrasta dziecko oraz prześledzenie czynników biologicznych jest konieczne dla pełnej diagnozy dziecka z trudnościami w zachowaniu, a co za tym idzie – opracowanie indywidualnego programu terapii.

Rozdział II. Charakterystyka dziecka trudnego

2.1. Cechy osobowościowe dziecka trudnego

Dziecko trudne wychowawczo – jak każde inne dziecko – posiada indywidualny zestaw cech osobowości. U jednych dzieci trudności w zachowaniu mogą przejawiać się poprzez postawy aspołeczne, agresywne, impulsywne, u innych poprzez postawy bierne, zahamowane, nieaktywne. Dzieci impulsywne są często niespokojne, agresywne, uparte, nieszczere i nieufne. Zakłócają spokój podczas lekcji i wspólnych zabaw. Ich zachowanie niejednokrotnie jest nieobliczalne, gdyż dzieci te są skłonne do kłótni, bójek czy burzenia ustalonego ładu i porządku w grupie klasowej. Swoim zachowaniem doprowadzają dorosłych do stosowania różnego rodzaju kar. Inne dzieci zaś reagują na „trudne” dziecko odrzuceniem go, ignorowaniem oraz uznaniem go za niesympatycznego. Wszystko to sprawia, że dziecko umacnia się w swych aspołecznych zachowaniach .
Dzieci zahamowane, bierne również mogą być źródłem trudności wychowawczych. Na ogół dzieci te mają trudności w kontaktach z innymi ludźmi, są nadmiernie lękliwe i nieśmiałe. Cechuje je brak zaradności i samodzielności. Przeżywanie negatywnych uczuć powoduje u nich ograniczenie – i tak już niskiej – aktywności. Dzieci bierne są ciche, wycofane, stronią od nowych osób i sytuacji, a kontaktach z rówieśnikami izolują się. Choć na ogół są grzeczne, posłuszne i małomówne, może wystąpić u nich nagły i niespodziewany wybuch złości, płaczu i agresji .

2.2. Przejawy trudności w zachowaniu

2.2.1. Zachowania impulsywne, aspołeczne

Zachowanie dzieci przejawiające aspołeczność, impulsywność charakteryzują się przede wszystkim egoizmem, ekspansywnością, zarozumiałością, zazdrością czy podejrzliwością. Aspołeczność w kontaktach z innymi osobami przejawia się także przez agresję słowną i fizyczną, drażliwość, kłótliwość, brak opanowania, a także niestałość w relacjach koleżeńskich. Dzieci impulsywne są nadmiernie ruchliwe, aktywne, często dokuczają innym i wdają się w bójki . Bardzo szybko zniechęcają się i męczą pracą umysłową, a skupienie uwagi wymaga od nich bardzo dużego wysiłku, co przekłada się na nienajlepsze wyniki w nauce. Dzieci impulsywne są często wybuchowe, łatwo wytrącić je z równowagi, rozzłościć czy sprowokować do płaczu. Działają pod wpływem impulsu, którego nie są w stanie kontrolować. Znają reguły i normy współżycia i współdziałania w otoczeniu, ale mają problem z ich zastosowaniem, gdyż nie zastanawiają się nad konsekwencjami swego zachowania. Mają problem z planowaniem swojej pracy, nie potrafią czekać na nagrodę i wymagają, aby ich praca została oceniona i pochwalona natychmiast. W efekcie, dzieci te są częściej karane niż nagradzane, co rozwija u nich umiejętność realizacji „planu minimum”, czyli unikania kar .
Impulsywność i aspołeczność jest rozpatrywana jako część zaburzenia zwanego popularnie ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi . Powoduje on u dziecka problemy związane z nauką (co przejawia się brakiem motywacji i chęci do pracy, gorszymi wynikami, zbyt wolną lub zbyt szybką pracą, zapominaniem poleceń, odkładaniem pracy na ostatnią chwilę, łatwym rozpraszaniem się, problemem z zakończeniem podjętych zadań, złą organizacją i unikaniem obowiązków), zachowaniem (co przejawia się roszczeniową postawą, łatwością wpadania we frustrację, nie panowaniem nad sobą, niepokojem, niemożnością usiedzenia w jednym miejscu, gadatliwością, rządzeniem, nieprzewidywalnością, niegrzecznością, kłopotami z koncentracją), kontaktami międzyludzkimi (co przejawia się samolubstwem, egocentryzmem, złośliwością, nieczułością, niedojrzałym zachowaniem, nie okazywaniem uczuć, niską samooceną, bezmyślnością w postępowaniu, wycofaniem ze świata zewnętrznego oraz brakiem zaangażowania we wspólną pracę i zabawę) .

2.2.2. Zachowania bierne, zahamowane

Zachowanie zahamowane, bierne odnosi się do zaburzenia dynamiki procesów nerwowych, które charakteryzuje się przewagą procesu hamowania nad procesem pobudzania .
Zahamowanie rzutuje na kontakty z innymi ludźmi – są one utrudnione, gdyż dzieci są zbyt nieśmiałe i lękliwe. Cechują się one duże biernością w działaniu, brakiem zaradności, samodzielności, poczuciem rezygnacji i niepewności swoich umiejętności oraz możliwości. Często przy napotkaniu jakiejkolwiek trudności szybko rezygnują, płaczą, nie podejmują działań w celu samodzielnego rozwiązania problemu. U dzieci zahamowanych może także wystąpić skrytość i powściągliwość w zachowaniu i mówieniu. Niejednokrotnie hałas i ruchliwość rówieśników są dla nich bardzo męczące.
Najczęściej zahamowanie dotyczy trzech następujących sfer: sfery ruchowej, sfery poznawczej oraz sfery emocjonalno–uczuciowej .
Zahamowanie w sferze ruchowej przejawia się ogólnie zmniejszoną ruchliwością. Dzieci te są mniej ruchliwe od rówieśników, nie biegają spontanicznie, nie skaczą, nie krzyczą, nie zaczepiają rówieśników. Poruszają się mało, niechętnie zmieniają miejsce. Dzieci te wykazują mało ruchów, ruchy są powolne, mało dynamiczne, ciężkie, niezgrabne, mało precyzyjne i opóźnione w stosunku do poleceń.
Zahamowanie w sferze poznawczej można zaobserwować u niektórych dzieci w postaci słabego, zwolnionego reagowania poznawczo – intelektualnego, mimo niewątpliwego istnienia znacznie większych możliwości, uwarunkowanych osiągniętym dobrym poziomem rozwoju funkcji poznawczych. Dzieci te sprawiają wrażenie mało spostrzegawczych, wolno kojarzą fakty, potrzebują więcej czasu, aby rozwiązać zadanie, na postawione pytanie reagują z opóźnieniem.
Zahamowanie w sferze emocjonalno – uczuciowej przybiera postać osłabionych reakcji uczuciowych dziecka na te bodźce, które są przez większość dzieci silnie emocjonalnie przeżywane. Zahamowanie takie przejawia się bądź w całym życiu dziecka, bądź w pewnych tylko sytuacjach. Znaczącym czynnikiem jest tutaj poziom dojrzałości uczuciowej dziecka. Zahamowanie uczuciowe polega głównie na osłabieniu reakcji uczuciowych, a nie na braku pewnego typu przeżyć emocjonalno– uczuciowych. Zaburzenie to rozpoznajemy na podstawie ogólnie małego wpływu bodźców emocjonalnych na zachowanie dziecka, braku odpowiednich do nich reakcji werbalnych, mimicznych i wegetatywnych. Mimika jest mało żywa, gesty i słowa nie wyrażają żadnych stanów emocjonalnych, dziecko robi wrażenie obojętnego i apatycznego. Zahamowanie dzieci może być także związane z ich nieśmiałością. Jest to zjawisko niezwykle złożone i trudno je zdefiniować jednoznacznie, gdyż istnieje wiele odmian nieśmiałości. Dzieje się tak dlatego, ponieważ nieśmiałość oznacza różne „rzeczy” dla różnych osób i pociąga za sobą różnorodne skutki – od uczucia lekkiego skrępowania, poprzez lęk przed ludźmi, aż do skrajnej nerwicy .

2.2.3. Kłamstwa, wagary

Kłamstwo jest definiowane jako akt świadomego wprowadzenia kogoś w błąd, co powoduje zakłócenie podstawowej relacji społecznej opartej na komunikacji. Istotą kłamstwa jest niezgoda kłamcy na prawdę odzwierciedlającą realną rzeczywistość .
Zdaniem M. Tyszkowej, kłamstwo jest symptomem towarzyszącym mechanizmom obronnym, które są uaktywniane w sytuacji poczucia lęku i negatywnych emocji. Wstyd czy żal powodują u dziecka usprawiedliwiania się, obwinianie innych za swoje niepowodzenia, wycofywanie się czy kierowanie agresji na zewnątrz. Kłamstwem mogą posługiwać się zarówno dzieci bierne – w celu uniknięcia odpowiedzialności czy w sytuacji zagrożenia, jak impulsywne – w celu rozładowania napięcia, frustracji czy zwrócenia na siebie uwagi .
Posługiwanie się przez dzieci trudne wychowawczo kłamstwem może być niejednokrotnie wynikiem niekorzystnych wpływów środowiskowych – czyli zachowaniem modelowanym przez członków grup rówieśniczych czy nawet rodziny. Niestety poprzez kłamstwa dziecko umacnia swoją niekorzystną pozycję w klasie, rodzinie – traci zaufanie rodziców, nauczycieli, rówieśników. Negatywne
zabarwienie relacji międzyludzkich pogłębia się, a dziecko staje się coraz bardziej
trudne wychowawczo.
Używanie kłamstw wiąże się bezpośrednio z wagarami. Wagary to samowolne opuszczanie przez uczniów zajęć szkolnych i spędzanie poza domem i szkołą czasu przeznaczonego na naukę. Uczniowie wagarują z różnych powodów, jednak przeważająca ich większość jest związana ze szkołą . To częste zjawisko występujące wśród uczniów różnego typu szkół należy traktować jako jeden z pierwszych sygnałów ostrzegawczych, który informuje dorosłych, że dziecku trzeba poświęcić więcej uwagi. Powodem wagarowania uczniów może być nie tylko nienadążanie za programem szkolnym, ale również brak obowiązkowości, lenistwo, wyznawanie niewłaściwych norm społecznych wyniesionych z domu rodzinnego oraz różnego rodzaju uzależnieniami. Gdy młody człowiek nie ma wsparcia w domu rodzinnym, to próbuje rozwiązywać swoje problemy na wiele sposobów nie związanych z rodziną. Wagary mogą być traktowane jako początek coraz głębszych problemów prowadzących prosto w uzależnienie lub jako ich skutek. Grupowe wagarowanie zacieśnia więzy i relacje między poszczególnymi członkami danej grupy. Daje im to wsparcie, zrozumienie, poczucie przynależności i akceptacji, których niejednokrotnie nie mogą otrzymać w domu rodzinnym.
Wagary formalnie nazywane są „nieobecnością nieusprawiedliwioną”. Stanowią one nie tylko ucieczkę ze szkoły, ale i niekontrolowaną formę spędzania czasu wolnego . Młodzież często wagaruje wspólnie, w grupach dopuszczając się picia, przyjmowania narkotyków czy dokonywania przestępstw. Czas wolny uzyskany przez opuszczenie zajęć szkolnych młodzież organizuje tak, aby się nie nudzić, by przeżyć coś fajnego, doznać nowych wrażeń. Wagary można traktować w dwojaki sposób – jako jedną z przyczyn sięgania po środki psychoaktywne, a z drugiej jako jedną z konsekwencji ich przyjmowania.

2.2.4. Uzależnienia, chuligaństwo, przestępczość

Zgodnie z kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) uzależnienie jest przywiązaniem do środka narkotycznego (bądź przedmiotu) z jednoczesnym brakiem kontroli jego używania. Łączy się z tym zespół abstynencji zwany powszechnie „głodem”, co wyraża się przymusem przyjęcia narkotyku dla osiągnięcia równowagi psychicznej i fizycznej organizmu .
W literaturze przedmiotu spotyka się trzy typy uzależnień:
1. fizyczne – organizm przyzwyczaja się do toksycznej substancji, tak jak do jedzenia czy snu, a jej brak lub zbyt mała ilość powoduje pojawienie się objawów abstynencji, tj. mdłości, wymiotów, bólów głowy i mięśni, niepokoju, rozdrażnienia, drżenia, dreszczy, pocenia się czy drgawek ;
2. psychiczne – charakteryzuje się nieprzepartą chęcią przyjęcia środka psychoaktywnego, a gdy jego zażycie jest niemożliwe pojawia się depresja, lęk, drażliwość ;
3. społeczne – wyraża się poprzez uzależnienie od grupy – jej członkowie budują silne więzi bazujące na przyjmowaniu określonego narkotyku, a jednostka bojąc się odrzucenia zgadza się na używanie go, co nie wyklucza jej z grupy, a wręcz zaspokaja jej potrzebę akceptacji .
W zależności od rodzaju środka, który powoduje uzależnienie wymienia się kilka typów uzależnień – wśród dzieci może wystąpić: alkoholizm (uzależnienie od alkoholu), narkomania (uzależnienie od narkotyków), nikotynizm (uzależnienie od papierosów), netoholizm (uzależnienie od Internetu) czy fonoholizm (uzależnienie od telefonu komórkowego) .
Z uzależnieniami nieletnich wiąże się także chuligaństwo i przestępczość. Grupy chuligańskie powstają w wyniku niezaspokojenia w warunkach życia sformalizowanego pewnych potrzeb czy zainteresowań. Grupa chuligańska powstaje pod wpływem dążenia do uniknięcia kontroli wychowawczej lub przeciwstawienia się jej celem zaspokojenia potrzeb nie uwzględnianych lub nie uznawanych w środowisku wychowawczym . Grupy chuligańskie przeciwstawiają się pokoleniu dorosłych, dążą do samodzielności, przy czym materiał dla swoich doświadczeń czerpią z kultury dorosłych m. in. z życia rodziny, sąsiedztwa, społeczności lokalnej selekcjonując go odpowiednio do swoich potrzeb. Charakterystyczne jest to, że lojalność wobec grupy jest większa niż lojalność względem rodziny, jest również tym większa im bardziej grupa wchodzi w konflikt z normami ogólnospołecznymi, reprezentowanymi przez instytucje wychowawcze, rodzinę i szkołę. Chuligani wchodzą w konflikt z prawem, niszczą mienie publiczne, np. łamią ławki w parku, dokonują kradzieży, nadużywają środków odurzających, alkoholu, zachowują się agresywnie i wulgarnie .
Zachowania przestępcze mogą być konsekwencją odczuwanej przez dziecko chęci dorównania kolegom, czy też chęci naśladowania bohatera filmowego czy postaci z gry komputerowej. Niejednokrotnie jednak zachowanie to wynika z odczuwanej przez dziecko frustracji powstałej na skutek niezaspokojonych potrzeb psychicznych i emocjonalnych. Często się zdarza, że czyny młodocianych przestępców są nieadekwatne do bodźca jaki je wywołał oraz do przedmiotu działania. Przykładem może być znęcanie się nad słabszym nie stanowiącym żadnego realnego zagrożenia czy groźny napad na sklep w celu uzyskania niedużej ilości alkoholu . Popełnianie czynów przestępczych przez nieletnich uwarunkowane jest wieloma czynnikami, wśród których najistotniejszymi są
m. in.: niewłaściwa atmosfera domowa, brak zaspokojenia potrzeb miłości i akceptacji, brak poczucia bezpieczeństwa czy brak poczucia własnej wartości.

2.2.5. Agresja, przemoc

Agresja i przemoc jest zachowaniem antyspołecznym, działaniem umyślnym na szkodę innych osób, atakowaniem innych osób w celu wyrządzenia im krzywdy lub zniszczenia ich mienia . Wielu psychologów wiąże agresywność z frustracją dziecka oraz głębokim niezadowoleniem wypływającym z niezaspokojenia potrzeby miłości bądź też braku poczucia własnej wartości . Agresja okazywana przez dzieci jest wynikiem odczucia przez nie odrzucenia, co wzbudza w nich lęk zamiast poczucia bezpieczeństwa. Każde dziecko chce uniknąć tego przykrego uczucia niepokoju, bezradności i w tym celu zachowuje się agresywnie by skupić na sobie uwagę rodzica. Agresję u dzieci zauważymy poprzez wrogie nastawienie i nieufność względem innych dzieci. Agresja widoczna jest u nich w czasie kłótni, które są spowodowane małymi nieporozumieniami, a kończą się zwykle bójką . Dziecko agresywne jest mało wytrwałe w nauce i zabawie, atakuje bez powodu, często dla samej przyjemności sprawia komuś ból. W takim dziecku gromadzą się negatywne emocje, niemożność rozładowania uczuć ulega kumulacji i zaburza zachowanie dziecka. Wszystko to odbija się na jego kontaktach społecznych, uczy egoizmu. Dziecko agresywne wywołuje konflikty, przedrzeźnia, niszczy lub uszkadza przedmioty, męczy zwierzęta. W wyniku takiego postępowania powstaje zawsze szkoda, ból i cierpienie. Istotne jest to, że bardzo często atak agresji skierowany jest na inną osobę, niż ta, która wywołała agresję.
W literaturze spotyka się najczęściej podział na agresję: fizyczną , słowną (werbalną), symboliczną, instrumentalną oraz wrogą .

Rozdział III. Praca z dzieckiem trudnym wychowawczo

3.1. Diagnoza dziecka z trudnościami w zachowaniu

Termin „diagnoza” wywodzi się z języka greckiego – pochodzi od słowa „diágnōsis” oznaczającego „rozpoznanie”. W języku polskim „diagnoza” ma trzy znaczenia – oznacza zarówno sam proces diagnozowania, jak i efekt tego procesu oraz jest traktowana jako dziedzina nauki i praktyki. Diagnoza jest procesem złożonym, który obejmuje: sformułowanie pytań diagnostycznych, wybór odpowiednich narzędzi, zbieranie danych z ich oceną oraz sformułowanie odpowiedzi na pytania diagnostyczne .
Efektem diagnozy jest nie tylko rozpoznanie zaburzenia (czy choroby), ale zrozumienie danego zjawiska, wyjaśnienie jego uwarunkowań, mechanizmów i dynamiki, przywidywanie różnorodnych wariantów możliwego rozwoju zdarzeń w przyszłości oraz opracowanie programu interwencji psychologicznej czy pedagogicznej (czyli terapii) i monitorowanie jej wraz z oceną efektywności. Zaletami diagnozy przeprowadzonej z wyczuciem i opartej o odpowiednie kompetencje są: użyteczność diagnozy w planowaniu terapii, prognoza wynikająca z diagnozy czy umożliwienie terapeucie wyrażania empatii .
Diagnozowanie jest wykonywane w różnych kontekstach praktycznych, co powoduje że cele diagnozy i sposoby jej przeprowadzenia są bardzo zróżnicowane. Rodzaj problemu przeznaczonego do zdiagnozowania określa dobór metod i technik terapeutycznych. Diagnoza może dotyczyć nie tylko dziecka sprawiającego trudności wychowawcze, ale również jego rodziny czy klasy.

3.2. Formy pracy z dzieckiem trudnym wychowawczo

3.2.1. Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno – pedagogicznej

Termin „socjoterapia” pochodzi z języka łacińskiego od słowa „socius”, które oznacza „towarzysz”. Socjoterapię można więc określić jako terapię poprzez przebywanie w zorganizowanej grupie społecznej.
Socjoterapia jest traktowana jako pośrednia forma pomocy psychologiczno–pedagogicznej, która jest umiejscowiona pomiędzy psychoterapią a treningiem interpersonalnym. Formy działań bowiem czerpie z technik psychoterapeutycznych i technik treningu grupowego dodając nowe elementy. Socjoterapia jest procesem korygującym psychologicznie, leczniczym, ukierunkowanym na eliminowaniu bądź zmniejszaniu poziomu zaburzeń zachowania dzieci i młodzieży .
Socjoterapia jest procesem ukierunkowanym na leczenie różnych zaburzeń – szczególnie zachowania (w tym nadpobudliwości i zahamowania), ale również zaburzeń emocjonalnych. Jej cele można ująć w 3 grupy:
1. cele edukacyjne – m. in. uczenie się rozpoznawania emocji i rozwiązywania konfliktów, poznawania mechanizmów uzależnień, uczenie wybranych technik pracy umysłowej czy umiejętności przekazywania zdobytej wiedzy (np. podczas klasówek czy odpowiedzi ustnych), uczenie się pełnienia określonych ról (np. roli dziecka w rodzinie, ucznia i kolegi w szkole),
2. cele rozwojowe – związane z wiekiem dzieci i wynikającym z niego potrzebami, np. w wieku wczesnoszkolnym dominują potrzeby zabawy, aktywności ruchowej, zdobywania wiedzy o świecie, twórczości, wsparcia dorosłych w sytuacjach trudnych, przebywania z rówieśnikami itp., zaś w wieku dorastania dominują potrzeby wyrażania się w różnych formach (np. literackich), autonomii, aprobaty społecznej, przynależności do grupy,
3. cele terapeutyczne – wynikają z założenia, że trudne zachowania dzieci i młodzieży mają podłoże psychiczne – są one na ogół skutkiem przeżywanych obecnie lub w przeszłości przykrych stanów emocjonalnych, z którymi dziecko nie potrafi sobie poradzić (m. in. przemoc ze strony dorosłych, odtrącenie przez rodziców, brak oparcia w rodzinie, niemożność sprostania stawianym przez otoczenie obowiązkom i oczekiwaniom) .
Socjoterapia jest programem zajęć opracowywanych adekwatnie do wieku i potrzeb dzieci. Bardzo ważne w tym procesie jest kształtowanie osobowości ucznia i wspieranie jego rozwoju w atmosferze bliskości, serdeczności i akceptacji. Zajęcia socjoterapeutyczne dla dzieci klas początkowych powinny poprawiać funkcjonowanie społeczno–emocjonalne (przez nawiązywanie kontaktów satysfakcjonujących z rówieśnikami i dorosłymi), zmniejszać napięcia i lęki związane z nowymi sytuacjami szkolnymi, zapobiegać nieprawidłowemu przystosowywaniu się dzieci do warunków życia i wymagań otoczenia (poprzez naukę pozytywnego patrzenia na siebie, swe życie i otoczenie) .
Podstawą zajęć socjoterapeutycznych jest praca w grupach wykorzystująca technikę pracy w kręgu i technikę rundek. Praca w kręgu stwarza uczestnikom możliwość wzajemnego bezpośredniego kontaktu wzrokowego oraz nawiązania kontaktu emocjonalnego. Ponadto siedzenie w kręgu zmniejsza dystans i niweluje różnice pozycji społecznej – głównie w relacji dzieci – dorosły prowadzący. Technika rundek pomaga uczestnikom werbalizować swoje uczucia i wrażenia podczas podsumowania określonego ćwiczenia. Rundka daje każdemu uczestnikowi szansę i prawo do wypowiedzenia się (a nie obowiązek), w czasie gdy inni słuchają nie komentując wypowiedzi .
Kolejną techniką wykorzystywaną w socjoterapii jest „burza mózgów”, która aktywizuje grupę i wyzwala jej potencjał twórczy. Polega na rozwiązywaniu danego problemu poprzez zapisanie wszystkich pomysłów (również nierealnych czy wręcz absurdalnych) i wybranie spośród nich najciekawszego czy najbardziej skutecznego sposobu rozwiązania problemu. Technika ta daje możliwość wypowiedzenia się każdemu, nawiązania kontaktu i utrzymania go, a także zaangażowania się w działanie grupy .
Bardzo ważną techniką w socjoterapii jest technika rysunku i plac plastycznych. Jest ona istotną formą wypowiedzi używaną przez dzieci mające problem z werbalizacją. Poprzez twórczość plastyczną wyrażają one swoją wiedzę o świecie, swój stosunek do niego, a także przekazują swoje myśli czy odczucia.
Ciekawą formą wykorzystywaną w socjoterapii jest technika inscenizacji, która polega na odegraniu konkretnego wydarzenia na podstawie gotowego scenariusza lub przygotowanego przez grupę. Inscenizacje nawiązują do psychodramy i pozwalają na wczucie się w sytuację drugiej osoby i zrozumienie jej, a także na poruszanie istotnych problemów czy odreagowanie emocjonalne .
Jednakże główną formą pracy socjoterapeutycznej jest zabawa z uwzględnieniem różnego rodzaju gier. Zabawa jest podstawową formą aktywności dziecka i wynika nie z obowiązku (jak praca czy nauka), alez wolnego wyboru, potrzeby chwili czy chęci przeżycia zadowolenia, przyjemności i radości. Zabawy pozwalają na oderwanie się od codziennego życia, od wymagań stawianych przez szkołę czy rodzinę. Odbywają się na zasadzie dobrowolności, a nie przymusu, dlatego dzieci mogą uwolnić się od negatywnych emocji i napięć, zrelaksować się, odprężyć czy wprowadzić w dobry nastrój .

3.2.2. Psychoterapia jako forma pomocy dziecku i rodzinie

Terapia jest to „zbiorcze określenie wszystkich sposobów i odmian leczenia chorób lub zaburzeń” . Psychoterapia z kolei jest to „wszelkie oddziaływanie o charakterze psychologicznym, zmierzające do podniesienia samopoczucia pacjenta i złagodzenia objawów podejmowane przez lekarzy, psychologa lub inne osoby z najbliższego otoczenia pacjenta” .
Postępowanie terapeutyczne z dzieckiem z trudnościami w zachowaniu zależy od rodzaju problemu, jego nasilenia, postawy dziecka i rodzica wobec problemu i terapii, wieku dziecka i wielu innych czynników. Trudności wychowawcze dzieci są na ogół ściśle związane z ich sytuacją życiową – rodziną oraz szkołą – i nieprawidłowymi relacjami między nimi. W związku z tym celem terapii jest korekta tych relacji. Podstawowym warunkiem powodzenia terapii jest prawidłowy kontakt między dzieckiem a terapeutą i zaufanie. Terapeuta nie może oceniać, krytykować, pouczać, dawać tzw. dobrych rad czy wyrażać zdziwienia, czy oburzenia. Swą postawą winien wyrażać gotowość do słuchania i zrozumienia problemu pacjenta.
Wyróżnić można następujące rodzaje terapii: psychoterapię psychodynamiczną (wywodzi się z psychoanalizy Freuda, stosowana jest najczęściej w pracy nad nierozwiązanymi konfliktami i relacjami z dzieciństwa); terapię behawioralną (opiera się na teorii uczenia się powstałej w latach 50-tych, koncentruje się na obecnych problemach i niewielką wagę przykłada do przeszłości, czego celem jest leczenie głównie zaburzeń lękowych) ; terapię poznawczą (wywodzi się z terapii behawioralnej, często jest stosowana zwłaszcza w leczeniu depresji i zaburzeń lękowych, co ma na celu wyrobienie u pacjenta innego sposobu postrzegania i analizy świata oraz zdarzeń) ; psychoterapię humanistyczną (skoncentrowaną na kliencie, ma na celu głównie samorealizację, zwiększenie poczucia własnej wartości) ; terapię systemową (człowiek jest traktowany jako element różnych systemów, np. rodziny, dlatego też celem terapii jest zmiana komunikacji w rodzinie, błędnych przekonań, gdyż to nie pacjent źle funkcjonuje, ale cały system) .
W psychoterapii stosuje się szereg technik dobieranych odpowiednio do wieku, problemu i potrzeb dziecka trudnego wychowawczo. Wśród nich są m. in.: dialog terapeutyczny, rysunek, muzykoterapia, psychodrama czy techniki relaksacyjne .
Ponadto istnieje szereg form terapeutycznych wykorzystywanych m. in. w terapii zajęciowej. Wśród nich jest: arteterapia (leczenie poprzez sztukę), biblioterapia (leczenie czytelnicze poprzez słowo pisane), choreoterapia (leczenie tańcem), chromoterapia (leczenie poprzez barwy), estetoterapia (terapia poprzez doznania estetyczne, kontakt z pięknym otoczeniem), ergonoterapia (terapia poprzez zajęcia tkackie, rzeźbiarskie itp.), hortikuloterapia (leczenie przebywaniem i pracą w ogrodzie), ludoterapia (leczenie poprzez gry i zabawy), silvoterapia (leczenie poprzez obcowanie z lasem) czy talasoterapia (terapia poprzez obcowanie z morzem) .
W literaturze przedmiotu wymienia się 3 rodzaje psychoterapii: psychoterapię indywidualną, psychoterapię grupową i psychoterapię rodzinną .
Psychoterapia indywidualna ma na celu pracę z jednym dzieckiem. Pierwszym krokiem dla terapeuty jest nawiązanie więzi, kontaktu z dzieckiem, żeby ono czuło się bezpiecznie. Dziecko ze spotkań z terapeutą powinno czerpać siłę do wyjawienia swoich uczuć i przeżyć. Pozwoli mu to na otwarte mówienie o swoim problemie, bez lęku czy wstydu, że zostanie skrytykowane lub potępione. Dobry kontakt i poczucie bezpieczeństwa jest podstawą następnego etapu terapii, jakim jest umożliwienie dziecku ekspresji, czyli ujawnienia emocji. Warunkiem w tym momencie jest aktywne, akceptujące i nie oceniające słuchanie i rozumienie tego, jakie uczucia dziecko chce wyrazić. Pozwoli to dziecku na podjęcie wspólnie z terapeutą pracy nad własnymi uczuciami, zrozumienie ich i oswojenie się z nimi .
Psychoterapia grupowa przybiera różne formy, mogą to być grupy wsparcia czy treningi interpersonalne. Uczestnicy terapii grupowej opowiadają o swoich problemach i o ważnych dla siebie aspektach życia. To pozwala przekonać się, że inni też mają podobne problemy i zaobserwować jak sobie z nimi radzą. Grupa daje poczucie bezpieczeństwa, w którym można badać swoje prawdziwe uczucia. Jednocześnie środowisko grupy staje się dla uczestników terapii miejscem nawiązywania kontaktów między sobą, dzięki czemu mogą rozpoznać własne schematy komunikowania się oraz dowiedzieć się jak są odbierani przez innych. Podczas zajęć dziecko spotyka się z rówieśnikami a terapeuta obserwuje go w grupie – jego zachowanie w niej i kontakty z innymi dziećmi .
Psychoterapia rodzinna podejmowana jest w przypadku gdy trzeba uwrażliwić rodziców na problemy dziecka, pomóc im w zrozumieniu jego prawidłowości rozwojowych i potrzeb, przyczyn jego zaburzenia zachowania . Terapia ta ma też pomóc zrozumieć rodzicom jakie sytuacje rodzinne powodują i nasilają zaburzenia w funkcjonowaniu dziecka. Objęcie terapią rodziców łączy się z przejęciem przez nich odpowiedzialności za prawidłowe funkcjonowanie rodziny. Gdy terapią obejmie się tylko dziecko, często rodzice utwierdzają się
w przekonaniu, że przyczyny trudności tkwią w dziecku i jego zachowaniu sprawiającemu kłopoty. Utrwala to nieprawidłowe postawy rodziców i z pewnością nie rozwiązuje problemów będących faktyczną istotą zaburzeń zachowania dziecka. Należy pamiętać, że zaburzenia w funkcjonowaniu dziecka odbijają się na całej rodzinie .
Praca z uczniem sprawiającym trudności wychowawcze wymaga od nauczyciela – wychowawcy wiele poświęceń i zaangażowania. Może jednak dać dużo satysfakcji i radości, jeśli będziemy wnikliwymi obserwatorami i potrafimy poznać i zrozumieć potrzeby uczniów, po to by móc im wskazać właściwą drogę postępowania i nadać sens w kształtowaniu i rozwijaniu ich osobowości.

Zakończenie

Trudności wychowawcze są niezwykle złożonym problemem dotykającym wiele dzieci na różnych etapach ich rozwoju. Nie objęcie dzieci trudnych wychowawczo diagnozą i właściwą terapią, może skutkować utrwaleniem się ich niewłaściwych i negatywnych postaw, a nawet pojawieniem się nowych przejawów trudności w zachowaniu. Łatwo rozpoznawalnymi objawami trudności wychowawczych są: agresywność, kłamliwość, nadpobudliwość psychoruchowa lub zahamowanie, lękliwość, nieposłuszeństwo, złośliwość, brak poszanowania autorytetu dorosłych, niezdyscyplinowanie czy niechęć do nauki szkolnej. Z trudnościami borykają się nie tylko dzieci z danymi problemami w zachowaniu, ale również rodzice, nauczyciele czy rówieśnicy. Jakkolwiek trudności są sprawiane przez dzieci, to przyczyn należy doszukiwać się przede wszystkim w funkcjonowaniu środowiska rodzinnego i lokalnego, a także szkolnego.
W bogatej ofercie metod i technik terapeutycznych stosowanych w korygowaniu i usuwaniu trudnych zachowań można znaleźć m. in. arteterapię, biblioterapię, choreoterapię, muzykoterapię czy hipoterapię i dogoterapię. Należy zaznaczyć, iż mimo że terapia przynosi z czasem pożądane efekty, to samo oddziaływanie terapeuty nie wystarczy. Właściwa pomoc dziecku wymaga bowiem podjęcia ścisłej współpracy przez rodziców, nauczycieli, wychowawców, psychologów oraz terapeutów, a co za tym idzie – obrania przez nich jednej, wspólnej drogi postępowania z dzieckiem.

Bibliografia

1. Chudy W.: Kłamstwo. (w) T. Pilch: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. II, Warszawa 2003, „Żak”,
2. Chwesiuk G.: Program socjoterapeutyczny dla uczniów klasy pierwszej z trudnościami adaptacyjnymi. (w) K. Sawicka: Socjoterapia. Warszawa 1999, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno – Pedagogicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej,
3. Czabała J. Cz.: Czynniki leczące w psychoterapii. Warszawa 2002, Wydawnictwo Naukowe PWN,
4. Dąbrowska M., Rozesłaniec M.: Korygowanie zaburzeń zachowania dzieci nadpobudliwych psychoruchowoi agresywnych w grupie socjoterapeutycznej. Toruń 2004, Wydawnictwo Adam Marszałek,
5. Dąbrowska T. E.: Niektóre trudności wychowawcze uczniów klas początkowych szkoły podstawowej. Lublin 1995, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej – Curie,
6. Dymek – Balcerek K.: Patologia społeczna wśród dzieci młodzieży – rzeczywistość lat dziewięćdziesiątych. Radom 1998, Politechnika Radomska im. Kazimierza Pułaskiego,
7. Fontana D.: Psychologia dla nauczycieli. Poznań 1998, Zysk i S-ka Wydawnictwo,
8. Hauck P.: Depresja. Dlaczego powstaje i jak ją przezwyciężać. Warszawa 1992, Wydawnictwo „Książkai Wiedza”,
9. Ilg F. L., Ames L. B., Baker S. M.: Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat. Gdańsk 2001, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
10. Izdebska H.: Trudności wychowawcze. (w) W. Pomykało: Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa 1996, Fundacja Innowacja,
11. Janiszewski W.: „Stare i nowe uzależnienia” – podobieństwa i różnice. „Problemy Narkomanii” 2009, nr 1,
12. Jasikowska G.: Wychowanie w rodzinie zdaniem pedagoga. „Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze” 2006, nr 9,
13. Juczyński Z.: Narkomania. Warszawa 2002, PZWL,
14. Konopnicki J.: Niedostosowanie społeczne. Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
15. Kozłowska A.: Jak pomagać dziecku z zaburzeniami życia uczuciowego. Warszawa 1996, „Żak”,
16. Kozłowska A.: Zaburzenia nerwicowe u dzieci w wieku szkolnym. Warszawa 1980, Instytut Wydawniczy CRZZ,
17. Leszczyńska – Rejchert A.: Terapia zajęciowa. (w) T. Pilch: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. VI, Warszawa 2007, „Żak”,
18. Mazur J.: Przemoc w rodzinie. Teoria i rzeczywistość. Warszawa 2002, „Żak”,
19. McWilliams N.: Diagnoza psychoanalityczna. Gdańsk 2009, GWP,
20. Mehringer A.: Jak wychowywać trudne dzieci. Kraków 2010, WAM,
21. Mihilewicz S.: Nadpobudliwość psychoruchowa. (w) S. Mihilewicz: Dziecko z trudnościami w rozwoju. Kraków 2001, „Impuls”,
22. O’Regan F. J.: ADHD. Warszawa 2005, Wydawnictwo LIBER,
23. Paszkiewicz A.: O wagarach i fobii szkolnej w literaturze. „Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze” 2010, nr 10,
24. Popielarska A., Mazurowa M.: Dlaczego nasze dzieci sprawiają trudności wychowawcze. Warszawa 1983, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich,
25. Pospiszyl K.: Terapia behawioralna. (w) T. Pilch: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. VI, Warszawa 2007, „Żak”,
26. Przetacznik – Gierowska M., Włodarski Z.: Psychologia wychowawcza.
T. 2, Warszawa 1994, PWN,
27. Pytka L.: Psychoterapia resocjalizująca. (w) W. Pomykało: Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa 1996, Fundacja Innowacja,
28. Reber A. S. : Słownik psychologii. Warszawa 2000, SCHOLAR,
29. Rybakiewicz J.: Człowiek i psychologia. Bielsko – Biała 2005, Wydawnictwo „PARK”,
30. Satir V.: Terapia rodziny. Gdańsk 2000, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
31. Sawicka K.: Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno – pedagogicznej. (w) K. Sawicka: Socjoterapia. Warszawa 1999, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno – Pedagogicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej,
32. Sikorski W.: Terapia grupowa. (w) T. Pilch: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. VI, Warszawa 2007, „Żak”,
33. Sikorski W.: Terapia poznawcza (kognitywna). (w) T. Pilch: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. VI, Warszawa 2007, „Żak”,
34. Sillamy H.: Słownik psychologii. Katowice 1998, „Książnica”,
35. Spionek H., Włodarski Z.: Zaburzenia rozwoju. (w) M. Żebrowska: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1982, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
36. Stemplewska – Żakowicz K.: Diagnoza psychologiczna. Diagnozowanie jako kompetencja profesjonalna. Gdańsk 2009, GWP,
37. Stolecka – Zuber R.: W sprawie wagarów. „Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze” 2007, nr 3,
38. Strelau J.: Psychologia. Podręcznik akademicki. T. 1, Gdańsk 2006, GWP,
39. Szewczuk W.: Słownik psychologiczny. Warszawa 1979, Wiedza Powszechna,
40. Święcicka M.: Problemy psychologiczne dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej. Warszawa 2003, Wydawnictwo EMU,
41. Vasta R., Haith M. M., Miller S. A.: Psychologia dziecka. Warszawa 1995, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne,
42. Zalewska – Kaszubska J.: Uzależnienie od jedzenia a uzależnienie od substancji psychoaktywnych – wspólne podłoże biochemiczne. „Alkoholizm i Narkomania” 2010, nr 2,
43. Zimbardo P. G.: Nieśmiałość. Co to jest? Jak sobie z nią radzić? Warszawa 2002, PWN.