Wady i zalety wychowania w internacie

WSTĘP
Umieszczenie dziecka upośledzonego umysłowo w internacie jest dla rodziców decyzją bardzo trudną. Bo kto, jak nie rodzice, są najlepszymi wychowawcami dla swojego dziecka. Kochająca się rodzina jest najlepszym stymulatorem, wpływającym na rozwój i wychowanie. Sytuacja się komplikuje, gdy dziecko jest upośledzone umysłowo i mieszka poza obrębem szkoły specjalnej. Wówczas potrzebna jest pomoc specjalistyczna, chociażby umieszczenie dziecka w internacie.
W niniejszej pracy przedstawię zalety i wady wychowania dziecka upośledzonego umysłowo w internacie.
Na początek omówię pojęcie internatu, rodzaje placówek oraz przedstawię główne założenia placówki z punktu widzenia prawa oświatowego.
Internat (łac. internus - wewnętrzny) – w systemie oświaty jest instytucją społeczną i – poza rodziną – jednym z podstawowych ogniw wychowania naturalnego dziecka. Głównym zadaniem danej instytucji jest sprawowanie opieki nad dziećmi i młodzieżą.
W stanie wojennym internatami nazywano obozy internowania .
Wyróżnia się:
• Internaty samodzielne – placówki wyizolowane w środowisku, których głównym zadaniem jest organizowanie samodzielnej działalności opiekuńczo – wychowawczo – rewalidacyjnej wewnątrz placówki, zgodnie z przyjętymi celami i zadaniami pracy rewalidacyjnej oraz specyfikę funkcjonowania w środowisku lokalnym. Placówka ta współpracuje z rodziną wychowanka i szkołą, do której on uczęszcza. Internat jest odpowiedzialny za cały okres sprawowania opieki ciągłej i podlega bezpośrednio właściwym władzom oświatowym.
• Internat przy szkole – działalność internatu podporządkowana jest pracy szkoły i uwarunkowana jest przez zalecane przez nią wytyczne i regulaminy. Szkoła i internat tworzą wspólny organ w strukturze procesu kształcenia wychowanków.
• Internat w specjalnym ośrodku szkolno – wychowawczym jest częścią składową placówki i bezpośrednio podlega władzom ośrodka. Działalność internatu wynika z przyjętego w ośrodku ogólnego planu pracy opiekuńczo – wychowawczej placówki i koordynowana jest przez kierownika .
Według Czesława Kosakowskiego:
„ Internat jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych form opieki dla dzieci i młodzieży upośledzonych umysłowo, pobierających naukę poza miejscem zamieszkania. Jest to placówka zinstytucjonalizowana i formalnie podporządkowana określonej szkole [ Kowalik 1975]. Internat realizuje „ zadania rodzicielskie”, opiekę specjalistyczną, wszechstronne wychowanie, przygotowanie do życia zawodowego i społecznego. Placówka ta, oprócz wymienionych wyżej zadań podejmuje również dodatkowe w zakresie
- terapii pedagogicznej [ Doroszewska 1981],
- pracy korekcyjno – kompensacyjnej [ Czajkowska, Herda 1989].”
„ Internat jako placówka jest odpowiednim miejscem, by wdrażać umiejętności współżycia i współdziałania w zespole. Jest miejscem uczenia się pożądanych zachowań, przejawiających się w postawie wobec rówieśników, wychowawców, a później – w przyszłości w stosunku do innych osób napotykanych w różnych sytuacjach społecznych.
Wychowankowie internatu tworzą zbiorowość społeczną na razie im najbliższą, związaną wspólnymi potrzebami i zadaniami oraz ich realizacją. Życie w internacie zapoznaje wychowanków ze strukturą społeczną grupy, z obowiązkami grupy wobec jednostki i odwrotnie, uczy społecznego współżycia i współdziałania. Dzięki zbiorowości każda osoba ma możliwość wejścia w sytuacje istotne dla jej społecznego rozwoju, ma swój udział w grupie. Przez uczestnictwo w publicznym życiu danej zbiorowości przygotowuje się w naturalny sposób do udziału w życiu społecznym. W warunkach dobrze zorganizowanego życia grupy stara się stosować normy i wzory funkcjonujące w różnych sytuacjach życiowych. Im więcej różnych sytuacji doświadczy, tym większą ma szansę nabycia umiejętności i nawyków pożądanych w świadomie kierowanym własnym postępowaniu [ Kowalik 1981]. Celem pracy wychowawczej jest stworzenie jak najlepszych warunków do rozwoju wychowanków, by ich rozwój odbywał się w atmosferze radości, przyjaźni, porządku i zdyscyplinowania. A to bez wysiłku i zaangażowania obu stron – wychowawców i samych wychowanków jest niemożliwe. Wspólny wysiłek włożony w prawidłową organizację małej społeczności ma przecież zaowocować w przyszłości – w samodzielnym życiu społecznym.
Dlatego ważne jest, by wychowankowie uczyli się rzetelnie wykonywać swoją pracę na rzecz własnego dobra, by wykształcili w sobie takie cechy jak: lojalność, inicjatywa, zdyscyplinowanie, poczucie odpowiedzialności przed grupą, wzajemna pomoc, zdolność łączenia interesu osobistego z interesem grupy, przestrzeganie reguł współżycia grupy, chęć czynnego na miarę możliwości – współuczestniczenia w życiu grupy, postępowania według przyjętych norm. Normy usprawniają stosunki międzyludzkie, wprowadzają w nie pewien ład, koordynują oddziaływania. Mają doniosłe znaczenie wprowadzenia w życie grupy porządku i dyscypliny. Ułatwiają życie grupy i jednostek, sprzyjają realizacji celów grupowych [Zaborowski 1967]. Dlatego też należy umiejętnie wprowadzać w proces wychowawczy dyscyplinę. Dyscyplina, według Muszyńskiej oznacza „ kierowanie przez zmuszanie do posłuszeństwa i właściwego zachowania się”.
Zgodnie z tym pojęciem wychowanka trzeba bez przerwy aktywizować, kontrolować, instruować, sterować, a wpojone w ten sposób formy zachowania staną się z czasem na tyle zautomatyzowane, że sam wychowanek nie odróżni czy to są czynności narzucone, czy też jego własne osiągnięcia.
Ogromną rolą w procesie dyscyplinowania odgrywa osobowość samego wychowawcy, jego predyspozycje i doświadczenie zawodowe.
Już od pierwszych dni pobytu wychowanków w internacie wychowawca powinien starać się zdobyć informację o ich uzdolnieniach, zainteresowaniach, motywach postępowania, dotychczasowej historii życia oraz środowisku, z którego pochodzą.

¬
Zakłada się, że internat stanowi najodpowiedniejszą z dotychczasowych formę życia zbiorowego dzieci niepełnosprawnych intelektualnie.
Zarówno w założeniach, jak i w praktyce Systemu Oświaty i Wychowania internat dla dzieci o obniżonej sprawności umysłowej stanowi formę opieki ciągłej w pierwszej kolejności podejmując działania dla dobra poszczególnych wychowanków niepełnosprawnych intelektualnie oraz dla dobra ogółu społeczności internackiej w ogóle. Przez zapewnienie swoim podopiecznym stałej specjalnej pomocy oraz fachowej opieki placówka ta wspiera ich samych, a jednocześnie zmniejsza społeczną nierówność i koryguje niedociągnięcia powstałe w innych ogniwach Systemu Oświaty i Wychowania.
Internat jako integralna część szkoły i część specjalnego ośrodka szkolno- wychowawczego, stanowi ogniwo organizacyjne oraz stwarza szczególnie korzystne możliwości realizacji długotrwałego, intencjonalnego, zorganizowanego i świadomego procesu wychowania i opieki specjalnej.
Oddziaływanie internatu w zależności od możliwości rozwojowych i psychofizycznych wychowanków, uwzględnia także wprowadzenie elementów procesu samokształcenia i samowychowania. Jako placówka oświatowo- wychowawcza internat jest miejscem zamieszkania, wypoczynku, ma zapewnić uczniom także warunki do pracy własnej, uczyć współżycia w grupie oraz powinien organizować czas wolny .
Głównym zadaniem internatu dla dzieci i młodzieży o obniżonej sprawności umysłowej, mieszczącego się w specjalnym ośrodku szkolno- wychowawczym, jest przygotowanie wychowanków w miarę ich możliwości do samodzielnego udziału w życiu społecznym w integracji ze środowiskiem.
Internat dla niepełnosprawnych intelektualnie ma określone i ważne miejsce, ponieważ:
• Jako instytucja opiekuńczo- wychowawcza podlega ogólnemu ustawodawstwu oświatowemu oraz nadzorowi władz oświatowych;
• Jego działalność opiekuńcza i wychowawczo- rewalidacyjna jest oparta na ogólnych założeniach i wytycznych systemu oświaty i wychowania;
• Wspólnie z innymi instytucjami systemu oświaty i wychowania, stwarza wychowankom specjalne warunki materialno- bytowe i organizacyjne do właściwego przebiegu procesu kształcenia i wychowania;
• W całkowitym systemie opieki i wychowania pełni on różne funkcje: opiekuńczą, społeczną, kompensacyjną, reedukcyjną, korekcyjno- wyrównawczą, rewalidacyjną, resocjalizacyjną, profilaktyczną i adaptacyjną;
• Stwarza warunki do ujawniania i rozwijania zainteresowań oraz uzdolnień wychowanków, zgodnie z ich dynamiką rozwoju umysłowego i psychofizycznego;
• Do pracy z dziećmi są zatrudniani wychowawcy, opiekunowie, instruktorzy, nauczyciele przygotowani w ramach systemu oświaty i wychowania
Jego niezaprzeczalna istotna rola dotyczy wspierania takich procesów jak:
- usprawnianie niezaburzonych funkcji psychicznych i fizycznych wychowanków;
- rozpoznanie ich potrzeb i trudności
- szeroko rozumiana adaptacja społeczna wychowanków;
- przygotowanie wychowanków do aktywnego udziału w życiu codziennym grupy;
- przysposabianie wychowanków do racjonalnego rozwijania i wzbogacania organizacji działalności pozalekcyjnej .
Dotychczasowe rozpoznanie rzeczywistości opiekuńczej i wychowawczej w internatach pozwala wyróżnić następujące formy zajęć świetlicowych:
- indywidualne i grupowe zabawy dowolne;
- gry ruchowe, zręcznościowe, sportowe;
- zabawy muzyczne, plastyczne;
- prace ręczne, techniczne, dekoracyjne;
- zajęcia z książką, kulturalne, oświatowe, korekcyjno- kompensacyjne;
- zajęcia poza internatem, na przykład: wycieczki, spacery, rajdy, biwaki;
- imprezy kulturalno- rozrywkowe poza internatem.
Dla dzieci o obniżonej sprawności umysłowej internat pełni różne role. Do najważniejszych z nich można zaliczyć funkcję rewalidacyjno- kompensacyjną, opiekuńczą, dydaktyczną i organizowania czasu wolnego .
Reasumując, przygotowanie wychowanka internatu na miarę jego możliwości rozwojowych do samodzielnego życia w społeczeństwie, wymaga powiązania ze sobą form nauczania i wychowania na lekcjach z zajęciami pozalekcyjnymi. Oznacza to, że tematyka zajęć lekcyjnych musi nawiązywać do rzeczywistego środowiska społeczno – kulturalnego dziecka, min. internatu. Z drugiej strony, musi rozwijać i ujednolicać działanie wyrównujące, korygujące i kompensujące niedostatki w rozwoju umysłowym i psychofizycznym poszczególnych wychowanków.
Według Elżbiety Szyduczyńskiej:
„ [...] Internat źle wpływa na rozwój mowy dzieci z wadą słuchu. Dziecko spotyka się z mową migową i szybko przyswaja je sobie stosując w kontaktach z rówieśnikami. Posługiwanie się mową migową nie sprzyja kształtowaniu się mowy słowno – artykulacyjnej. Często dochodzi do całkowitego wyobcowania ucznia szkoły specjalnej z jego środowiska rodzinnego” .
Ponadto „ [...] specyfika życia w internacie nie stwarza szans zachowania intymności, a także ochrony osobistej życia przed kontrolą społeczną. Młodzież krępuje, że wszystko, co robi, musi wykonywać w obecności innych” .
Według Władysława Grodzkiego:
„ Dialog w internacie nie jest w pełni wykorzystany w zachodzących w nich procesach socjalizacji i w praktycznej działalności opiekuńczo – wychowawczej” . A to oznacza, że wychowawca może nieprawidłowo odczytywać potrzeby i oczekiwania podopiecznych, co doprowadza do powstawania konfliktów relacji wychowawca – wychowanek.
Podsumowując, trudno jest określić, czy rzeczywiście umieszczenie dziecka upośledzonego umysłowo w internacie, będzie decyzją dla rodziców słuszną. Z jednej strony, opieka specjalistów może doprowadzić do szeroko rozumowanego uspołecznienia dziecka, przygotowania do życia codziennego. Z drugiej strony, rozłąka z rodziną we wczesnym dzieciństwie może zostawić w psychice dziecka nieodwracalne ślady. Ponadto, „ wyrwanie dziecka spod klosza internatu”, może spowodować, że dziecko będzie miało trudności z przystosowaniem się do nowej sytuacji życiowej. Rodzice podejmując decyzję o umieszczeniu swojego dziecka, powinni kierować się przede wszystkim dobrem dziecka. Powinni również brać pod uwagę stopień upośledzenia pociechy. Im głębiej dziecko jest upośledzone, tym większej oczekuje pomocy specjalistycznej.